Janaka Instructs Śuka: Āśrama-Sequence, Guru-Dependence, and Marks of Liberation

Verse 1

सनन्दन उवाच । ततः स राजा सहितो मंत्रिभिर्द्विजसत्तम । पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यंतः पुराणि च ॥ १ ॥

サナンダナは言った。「それからその王は、大臣たちを伴い、ああ最勝の二度生まれよ、王家の祭官を先頭に立て、さらに内宮の者たち（後宮の一切）をも連れて、前へと進み出た。」

Verse 2

शिरसा चार्ध्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् । महदासनमादाय सर्वरत्नतम् ॥ २ ॥

頭上にアルギャ（敬意の供物）を捧げ持ち、彼は師の子のもとへ近づいた。さらに、あらゆる宝玉で飾られた最上の大座（アーサナ）を取り（献上した）。

Verse 3

प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमोचितम् । तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिशास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ३ ॥

彼は師の子シュカに、最もふさわしいものを授けた。シュカがそこに着座すると、王はカーṛṣṇi・シャーストラ（クリシュナに関わる聖典）に説かれた作法に従って彼に奉仕した。

Verse 4

पाद्यं निवेद्य प्रथमं सार्ध्यं गां च न्यद्दे । स च तांमंत्रतः पूजां प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥ ४ ॥

まず足を洗う水（パードヤ）を捧げ、ついで供物（ニヴェーディヤ）を牝牛とともに献じた。真言をもってなされた礼拝を受け入れた最上の再生者たる婆羅門は、しかるべく敬われた。

Verse 5

पर्यपृच्छन्महातेजाराज्ञः कुशलमव्ययम् । उदारसत्त्वाभिजनो राजापि गुरुसूनवे ॥ ५ ॥

大いなる光輝を具えたその人は、王にその衰えぬ安寧を問い、また王も、気質と家柄の高貴さゆえに、師（グル）の子の無事を尋ねた。

Verse 6

आवेद्य कुशलं भूमौ निषसाद तदाज्ञया । सोऽपि वैयासकिं भूयः पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । किमागमनिमित्येव पर्यपृच्छद्विधानवित् ॥ ६ ॥

万事つつがなきことを告げ終えると、命に従い地に坐した。すると作法に通じた者は、ヴァイヤーサキの変わらぬ安寧を重ねて問い、「いかなる理由で来たのか」と尋ねた。

Verse 7

शुक उवाच । पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः । विदेहराजोह्याद्योमे जनको नाम विश्रुतः ॥ ७ ॥

シュカは言った。「父は私に教え諭した――汝に吉祥あれ――父は解脱の法（モークシャ・ダルマ）の意義と要諦に通じている。ヴィデーハの王、ジャナカと名高いその人こそ、私の第一の範であった。」

Verse 8

तत्र त्वं गच्छ तूर्णं वै स ते हृदयसंशयम् । प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च सर्वं छेत्स्यत्यसंशयम् ॥ ८ ॥

ゆえに、ただちにそこへ赴け。彼は汝の胸に宿る疑いを断ち切ってくれる。行為へ向かう道（プラヴリッティ）と、行為から退く道（ニヴリッティ）のいずれについても、すべてを疑いなく解き明かしてくれよう。

Verse 9

सोऽहं पितुर्नियोगात्त्वा मुपप्रष्टुमिहागतः । तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ट यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ९ ॥

かくして父の命により、あなたにお尋ねするためここへ参りました。ゆえに、ダルマを護持する者のうち最勝なるお方よ、正しく、しかも順序立ててお説きください。

Verse 10

किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः । कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा ॥ १० ॥

この世において、ブラーフマナの務めとは何でしょうか。モークシャ（解脱）と呼ばれる目的の真の本性はいかなるものですか。さらに解脱はいかにして成就されるべきか――知によってか、あるいは苦行（タパス）によっても、でしょうか。

Verse 11

जनक उवाच । यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छुणु । कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः ॥ ११ ॥

ジャナカは言った。「生まれてよりこの世でブラーフマナがなすべきことを聞きなさい。愛しき子よ、ウパナヤナの儀を受けたなら、ヴェーダの学習と誦読に専心する者となるべきである。」

Verse 12

तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चान्वितः । देवतानां पितॄणां च ह्यतृष्णश्चानसूयकः ॥ १२ ॥

苦行（タパス）と師にふさわしい行い、そして梵行（ブラフマチャリヤ）の規律を備え、彼は神々や祖霊への渇望を離れ、嫉みや非難の心なく在る。

Verse 13

वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्त्य च । अभ्यनुज्ञामनुप्राप्य समावर्तेत वै द्विजः ॥ १३ ॥

規律をもってヴェーダを学び終え、師へのダクシナー（謝礼）をしかるべく捧げ、師の許しを得たなら、二度生まれの者はサマーヴァルタナ（修了の儀）を行い、家住の生活へと帰るべきである。

Verse 14

समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत् । अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निरनादृते ॥ १४ ॥

しかし学生期を終えたのち、人は家住期（ガールハスティヤ）に住すべし。妻を迎え、戒律を守り、嫉みなく、規定に従って聖なる火を護持し、誰をも侮らぬように。

Verse 15

उत्पाद्य पुत्रपौत्रांश्च वन्याश्रमपदे वसेत् । तानेवाग्नीन्यथान्यायं पूजयन्नतिथिप्रियः ॥ १५ ॥

子と孫とをもうけたなら、林住期（ヴァーナプラスタ）に住すべし。客を迎えることを喜び、まさにその聖火を規定に従って正しく供養せよ。

Verse 16

सर्वानग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् ॥ १६ ॥

法を知る者は、定められた作法により、すべての聖火を自己の内に移し納めよ。しかるのち、二元の対立を離れ、執着なき心となって、ブラフマ・アーシュラマの境地に住すべし。

Verse 17

शुक उवाच । उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शश्वते । न विना गुरुसंवासाज्ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः ॥ १७ ॥

シュカは言った。「たとえ知と実現された識別が、心中に直接あらわれて常住するとしても、真の知の成就は、師（グル）との親近な交わりなくしては得られぬと伝えられている。」

Verse 18

किमवश्यं तु वस्तव्यमाश्रमेषु न वा नृप । एतद्भवंतं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १८ ॥

王よ、必ず生き尽くされねばならぬものとは何か。諸アーシュラマの内にか、それとも外にか。これをあなたに問う。あなたこそ説き明かすにふさわしい。

Verse 19

जनक उवाच । न विना ज्ञानविज्ञाने मोक्षस्याधिगमो भवेत् । न विना गुरुसंबधाज्ज्ञानस्याधिगमस्तथा ॥ १९ ॥

ジャナカは言った。「知と実現された悟り（ヴィジュニャーナ）なくして解脱（モークシャ）は得られない。同様に、師（グル）との結縁なくして真の知も得られない。」

Verse 20

आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते । विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तत्रोभयं त्यजेत् ॥ २० ॥

その者にとって、アーチャーリヤ（ācārya）は渡らせる者であり、知はここで渡し舟と呼ばれる。真理を悟って為すべきことを成し遂げた者は、渡り終えたのち、両者（方便としての師と方便としての知）を手放すべきである。

Verse 21

अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम् । कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते ॥ २१ ॥

諸世界の連続のため、また行為（カルマ）そのものの連続のために、人は吉凶の業をなす。かくして「解脱」と呼ばれるものは、ここ、まさにこの生において得られる。

Verse 22

भावितैः कारणैश्चार्यं बहुसंसारयोनिषु । आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं हि प्रथमाश्रमे ॥ २२ ॥

ああ、尊き方よ。輪廻（サンサーラ）の多くの生において積み重ね、よく培われた因（正しい修行）によって、清らかな魂はまことに解脱を得る——人生の第一のアーシュラマにおいてさえ。

Verse 23

तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः । त्रिधाश्रमेषु कोन्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः ॥ २३ ॥

しかし「それ」に到達し、解脱して目的をすでに成就した賢者にとって、何よりも至上者を求める者にとって、三つのアーシュラマにいかなる意義がなお残るであろうか。

Verse 24

राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विसर्जयेत । सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना ॥ २४ ॥

常にラジャスとタマスより生ずる過失を捨て去り、サットヴァの道に帰依して、自己を自己によって観ずるべし。

Verse 25

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नैव लिप्येत जले वारिचरगो यथा ॥ २५ ॥

一切の生きものの中に自己を見、また一切の生きものを自己の中に見る者は、行為にも接触にも染まらない。水鳥が水に遊んでも濡れぬがごとし。

Verse 26

पक्षीवत्पवनाद्वर्ध्वममुत्रानुंत्यश्नुते । विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः शुभसंगतः ॥ २६ ॥

鳥が風に乗って上空へ舞い上がるように、彼は昇り、来世においてその高き境地を得る。身を捨てて完全に解脱し、二元の対立を離れ、吉祥なる聖善と結ばれて、成就に至る。

Verse 27

अत्र गाथाः पुरा गीताः श्रृणु राज्ञा ययातिना । धार्यते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः ॥ २७ ॥

さあ、愛しき者よ、かつてヤヤーティ王が歌った古のガーターを聞け。これは解脱（モークシャ）の聖典に通じた学識あるブラーフマナたちによって保持され、誦されている。

Verse 28

ज्योतिश्चात्मनि नान्यत्र रत्नं तत्रैव चैव तत् । स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितर्चतसा ॥ २८ ॥

光は自己の内にあり、他にはない。その宝珠もまた、ただそこにのみある。完全に心を収め、専一に礼拝する者は、それを自ら観ずることができる。

Verse 29

न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः । यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते स तु ॥ २९ ॥

他者が恐れず、また自らも他者を恐れぬ者。欲せず憎まず—その人こそ真にブラフマン（梵）に到る。

Verse 30

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् । पूर्वैराचरितो धर्मश्चतुराश्रमसंज्ञकः ॥ ३० ॥

一切の生きとし生けるものに対して罪の意を起こさぬとき、それこそ古の人々が行じたダルマ—四住期（チャトゥル・アーシュラマ）の規範と呼ばれる。

Verse 31

अनेन क्रमयोगेन बहुजातिसुकर्मणाम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३१ ॥

この次第のヨーガ（クラマ・ヨーガ）により、多くの生で積んだ善業の力をもって、行いにより、心により、言葉により—そのときブラフマン（梵）に到る。

Verse 32

संयोज्य तपसात्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहिनीम् । त्यक्त्वा कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते ॥ ३२ ॥

苦行（タパス）によって自己を調え、心を惑わす嫉みを捨て、欲望と貪りを離れるなら—その後、ブラフマン（梵）の境地に至る。

Verse 33

यदा श्राव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाव्ययम् । समो भवति निर्द्वुद्वो ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३३ ॥

聞くもの見るものに対して、また一切の衆生に宿る不滅（アヴィヤヤ）に対して、二元を離れて平等となるとき—そのときブラフマン（梵）に到る。

Verse 34

यदा स्तुति च र्निदां च समत्वेन च पश्यति । कांचनं चाऽयसं चैव सुखदुःखे तथैव च ॥ ३४ ॥

称賛と非難とを等しい眼で観じ、また黄金と鉄、さらに楽と苦とを同一と見るとき、その人は真の平等心に安住する。

Verse 35

शीतमुष्णं तथैवार्थमनंर्थं प्रियमप्रियम् । जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३५ ॥

そのとき、寒暑、得失、好悪、さらには生死までもが、すべてブラフマンとして悟られる。

Verse 36

प्रसार्येह यथांगानि कूर्मः संहरते पुनः । तर्थेद्रियाणि मनसा संयंतव्यानि भिक्षुणा ॥ ३६ ॥

亀が四肢を伸ばしても再び引き込むように、比丘は心によって諸根を制御すべきである。

Verse 37

तमः परिगतं वेश्य यथा दीपेन दृश्यते । तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥ ३७ ॥

闇に包まれた物が灯火によって見えるように、浄められた बुद्धि（知性）の灯によってアートマンは観取され得る。

Verse 38

एतत्सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतांवर । यञ्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेत्ति तद्भवान् ॥ ३८ ॥

ああ、賢者の中の最勝よ、私はこのすべてを汝に見いだす。さらに知るべき他の何事も、尊き汝はその真実のままに知っておられる。

Verse 39

ब्रह्मर्षे विदितश्वासि विषयांतमुपागतः । गुरोश्चैव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया ॥ ३९ ॥

おおブラフマリシよ、汝はまことに成就者として知られている。師（グル）の恩寵と、汝自身の戒律ある修学と教えによって、感官の対象の究極の境地に到達したのだ。

Verse 40

तस्य चैव प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुनेः । ज्ञानं दिव्यं समादीप्तं तेनासि विदितो विदितो मम ॥ ४० ॥

ただその御方の恩寵によってのみ、偉大なる牟尼よ、光り輝く神聖なる智慧が顕現した。そのゆえに汝は、我にとって完全に知られた者—まことに深く知られた者となった。

Verse 41

अर्धिकं तव विज्ञानमधि कावगतिस्तव । अधिकं च तवैश्वर्यं तञ्च त्वं नावबुध्यसे ॥ ४१ ॥

汝の学びはなお部分的であり、詩の道の把握もまた限られている。さらに汝の自在なる威力（アイシュヴァリヤ）はそれ以上に大いなるもの—しかしそのことすら、汝は真に悟っていない。

Verse 42

बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वापि विमेषजात् । उत्पन्ने चापि विज्ञा ने नाधिगच्छंति तांगतिम् ॥ ४२ ॥

幼さゆえ、疑いゆえ、恐れゆえ、あるいは瞬間の不覚ゆえ—たとえ知が生じても、彼らはなおその至高の境地に到達しない。

Verse 43

व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयाः । विमुच्य हृदयग्रंथीनार्तिमासादयंति ताम् ॥ ४३ ॥

清らかで断固たる精進によって、我がごとく疑いを断ち切った者たちは、心の結び目を解き放ち、かくして一切の苦悩が尽きるその境地に到る。

Verse 44

मवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबगुद्धिरलोलुपः । व्यवसायादृते ब्रह्यन्नासादयति तत्पदम् ॥ ४४ ॥

おおブラーフマナよ、たとえ分別智を得て、知性が揺るがず、貪りを離れた者であっても、断固たる精進（vyavasāya）なくしては、その至上の境地に到達しない。

Verse 45

नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति वस्तुषु । नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते ॥ ४५ ॥

汝にとっては楽と苦に差別なく、諸々の物にも特別の価値づけはない。舞と歌にも心は躍らず、執着は内に生じない。

Verse 46

न बंधुषु निबंधस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् । पश्यामित्वां महाभाग तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिम् ॥ ४६ ॥

汝は親族にさえ縛られず、恐るべき境遇にあっても恐れがない。おお大いなる幸運の人よ、汝が非難と自己称賛とを等しく見るのを、我は見る。

Verse 47

अहं च त्वानुपश्यामि ये चान्येऽपि मनीषिणः । आस्थितं परमं मार्गे अक्षयं चाप्यनामयम् ॥ ४७ ॥

我もまた汝を見る。ほかの賢者たちも同様に、汝が至上の道に堅く住しているのを見る。その道は不滅にして、病悩なき道である。

Verse 48

यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्चापदात्मकः । तस्मिन्वै वर्तसे विप्रकिमन्यत्परिपृच्छसि ॥ ४८ ॥

ここにおいてブラーフマナが求めるその果—解脱（モークシャ）を目的とし、修行の規律に根ざすもの—汝はすでにそれに従って歩んでいる、学識ある者よ。ゆえに、なお何を問おうとするのか。

Verse 49

सनंदन उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कतात्मा कृतनिश्चयः । आत्मनात्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना ॥ ४९ ॥

サナンダナは言った。「この言葉を聞くや、彼は自らを収め、決意を堅くした。アートマンに安住し、アートマンによってアートマンを観じた。」

Verse 50

कृतकार्यः सुखी शांतस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखः । शैशिरं गिरिमासाद्य पाराशर्यं ददर्श च ॥ ५० ॥

目的を成し遂げて、彼は満ち足り、安らかに静まった。沈黙のまま北を向いて旅立ち、シაიシラ山に至って、パーラーシャリヤ（ヴィヤーサ）を拝した。

Verse 51

शिष्यानध्यापयंतं च पैलादीन्वेदसंहिताः । आरर्णेयो विशुद्धात्मा दिवाकरसमप्रभः ॥ ५१ ॥

そして彼は弟子たち—パイラら—にヴェーダのサンヒターを教授していた。そのアーラルネーヤは魂清らかで、太陽に等しい光輝を放っていた。

Verse 52

पितुर्जग्राह पादौ चज सादरं हृष्टमानसः । ततो निवेदयामास पितुः सर्वमुदारधीः ॥ ५२ ॥

喜びに満ちた心で、彼は父の御足を恭しくいただいた。ついで高雅な心をもって、父にすべてを余すところなく申し述べた。

Verse 53

शुको जनकराजेन संवादं मोक्षसाधनम् । तच्छ्रत्वा वेदकर्तासौ प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥ ५३ ॥

シュカは、解脱（モークシャ）を成就させる手段となる対話をジャナカ王に語った。それを聞いて、ヴェーダの編者たる彼は内奥より歓喜した。

Verse 54

समालिंग्य सुतं व्यासः स्वपार्श्वस्थं चकार च ॥ ५४ ॥

ヴィヤーサは我が子を抱きしめ、己の傍ら近くに置いた。

Verse 55

ततः पैलादयो विप्रा वेदान् व्यासादधीत्य च । शैलश्रृंगाद्भुवं प्राप्ता याजनाध्यापने रताः ॥ ५५ ॥

その後、パイラをはじめとするバラモンの聖賢たちは、ヴィヤーサからヴェーダを学び、山頂より地上へ降りて、他者のためにヤジュニャを執り行い、ヴェーダを教授することに専心した。