Previous Verse
Next Verse

Shloka 41

Kuberasaras-darśana (Bhīma beholds Kubera’s guarded lotus-lake) / कुबेरसरः-दर्शनम्

रज्ञामुपायश्चारश्न बुद्धिमन्त्रपराक्रमा: । निग्रहप्रग्रहौ चैव दाक्ष्यं वै कार्यसाधकम्‌

rājñām upāyaś cāraś ca buddhimantra-parākramāḥ | nigraha-pragrahau caiva dākṣyaṃ vai kārya-sādhakam ||

ヴァイシャンパーヤナは言った。「王たちにとって成就の真の手段とは、正しい方策と怠りなき諜報、賢明な助言と武勇の結合、そして抑制と奨励という二つの力である。まことに、事業を成し遂げるのは実務の巧みさにほかならぬ。」

राज्ञाम्of kings
राज्ञाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Genitive, Plural
उपायःmeans, strategy
उपायः:
Karta
TypeNoun
Rootउपाय
FormMasculine, Nominative, Singular
चाराःspies, agents
चाराः:
Karta
TypeNoun
Rootचार
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
बुद्धिःintelligence, discernment
बुद्धिः:
Karta
TypeNoun
Rootबुद्धि
FormFeminine, Nominative, Singular
मन्त्रःcounsel, policy
मन्त्रः:
Karta
TypeNoun
Rootमन्त्र
FormMasculine, Nominative, Singular
पराक्रमाःvalor, prowess
पराक्रमाः:
Karta
TypeNoun
Rootपराक्रम
FormMasculine, Nominative, Plural
निग्रहःrestraint, control
निग्रहः:
Karta
TypeNoun
Rootनिग्रह
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रग्रहःencouragement, release/letting go
प्रग्रहः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रग्रह
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
दाक्ष्यम्skill, competence
दाक्ष्यम्:
Karta
TypeNoun
Rootदाक्ष्य
FormNeuter, Nominative, Singular
वैindeed, surely
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
कार्यसाधकम्accomplishing the task; effective
कार्यसाधकम्:
Karta
TypeAdjective
Rootकार्य-साधक
FormNeuter, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
K
kings (rājānaḥ)

Educational Q&A

Effective kingship requires a balanced toolkit: strategic means (upāya), reliable intelligence (cāra), discerning counsel (buddhi-mantra), courageous execution (parākrama), and the ability to both restrain harmful impulses (nigraha) and encourage what is beneficial (pragraha). Competent, tactful skill (dākṣya) is presented as the decisive factor that turns intentions into accomplished results.

In Vaiśampāyana’s narration, the discourse turns to principles of governance. This verse lists the practical qualities and instruments a ruler must cultivate—policy, espionage, counsel, valor, restraint, encouragement, and administrative competence—framing them as essential for successfully completing royal duties and public aims.