Previous Verse
Next Verse

Shloka 44

अभिमन्यु-परिवेष्टनम्

Encirclement and Counterassault of Abhimanyu

संशुष्कास्याश्षलन्नेत्रा: प्रस्विन्ना रोमहर्षिण: । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये,जैसे कार्तिकेयने असुरोंकी सेनाको नष्ट-भ्रष्ट कर दिया था, उसी प्रकार एकमात्र सुभद्राकुमार अभिमन्युने अपने तीखे बाणोंद्वारा समस्त कौरव-सेनाको अत्यन्त छिलन्न-भिन्न कर डाला है; यह देखकर आपके पुत्र और सैनिक भयभीत हो दसों दिशाओंकी ओर देखने लगे। उनके मुख सूख गये थे, नेत्र चंचल हो उठे थे, सारे अंगोंमें पसीना हो आया था और उनके रोंगटे खड़े हो गये थे। अब वे भागनेमें उत्साह दिखाने लगे। शत्रुओंको जीतनेके लिये उनके मनमें तनिक भी उत्साह नहीं रह गया था

saṃśuṣkāsyāś calannetrāḥ prasvinnā romaharṣiṇaḥ | palāyanakṛtotsāhā nirutsāhā dviṣajjaye ||

サञ्जयは言った。口は渇き、眼は落ち着きなく走り、汗は全身を覆い、毛は逆立った。いまや彼らの気勢は逃走へと向かい、敵に勝たんとする熱意は一片も残らなかった。

संशुष्कास्याःhaving dried mouths
संशुष्कास्याः:
Karta
TypeAdjective
Rootसंशुष्क-आस्य
FormMasculine, Nominative, Plural
चलन्नेत्राःwith trembling/roving eyes
चलन्नेत्राः:
Karta
TypeAdjective
Rootचलत्-नेत्र
FormMasculine, Nominative, Plural
प्रस्विन्नाःsweating
प्रस्विन्नाः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रस्विन्न
FormMasculine, Nominative, Plural
रोमहर्षिणःwith horripilation (hair standing on end)
रोमहर्षिणः:
Karta
TypeAdjective
Rootरोमहर्षिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
पलायनकृतोत्साहाःwhose zeal was directed to flight
पलायनकृतोत्साहाः:
Karta
TypeAdjective
Rootपलायन-कृत-उत्साह
FormMasculine, Nominative, Plural
निरुत्साहाःwithout enthusiasm
निरुत्साहाः:
Karta
TypeAdjective
Rootनिरुत्साह
FormMasculine, Nominative, Plural
द्विषत्of enemies
द्विषत्:
TypeNoun
Rootद्विषत्
FormMasculine, Genitive, Plural
जयॆin victory / in conquering
जयॆ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootजय
FormMasculine, Locative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
K
Kaurava soldiers (implied as 'your sons and troops' in context)

Educational Q&A

The verse highlights how fear and loss of inner resolve can undo an army more decisively than weapons. When courage is replaced by the impulse to flee, the capacity to pursue a just aim—here, victory in battle—collapses from within.

Sañjaya describes the Kaurava side’s soldiers as physically and mentally overwhelmed—dry mouths, darting eyes, sweating, hair standing on end—so that their remaining energy is directed toward escape rather than fighting for victory.