Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

दिव्यान्यस्त्राणि सर्वेषां युधि निघ्नन्तमच्युतम्‌ भारत! उस समय सत्यपराक्रमी सात्यकि द्रोण, कर्ण और कृपाचार्यके बीचमें होकर रथके मार्गोंपर विचर रहे थे। उन्हें उस अवस्थामें महात्मा श्रीकृष्ण और अर्जुनने देखा और 'साधु-साधु” कहकर सात्यकिकी भूरि-भूरि प्रशंसा की। वे युद्धमें अविचलभावसे डटे रहकर समस्त विरोधियोंके दिव्यास्त्रोंका निवारण कर रहे थे || ४७-४८ $ ।। अभिपत्य ततः सेनां विष्वक्सेनधनंजयौ,तदनन्तर श्रीकृष्ण और अर्जुन शत्रुसेनापर टूट पड़े। उस समय अर्जुनने श्रीकृष्णसे कहा--'केशव! देखिये, यह मधुवंशशिरोमणि सात्यकि आचार्यकी रक्षा करनेवाले मुख्य महारथियोंके बीचमें खेल रहा है

sañjaya uvāca |

divyāny astrāṇi sarveṣāṃ yudhi nighnantam acyutam |

bhārata! tadā satyaparākramaḥ sātyakiḥ droṇa-karṇa-kṛpācārya-madhye ratha-mārgān anu vicaran dṛśyate sma |

taṃ tathāvasthaṃ mahātmā śrīkṛṣṇo ’rjunaś ca dadṛśatuḥ, “sādhu sādhu” iti uktvā sātyakeḥ bhūri-bhūri praśaṃsāṃ cakratuḥ |

sa yuddhe ’vicala-bhāvena sthitvā sarva-virodhināṃ divyāstrāṇāṃ nivāraṇaṃ karoti sma |

abhipatya tataḥ senāṃ viṣvaksena-dhanañjayau |

(arjuna uvāca) “keśava! paśya, ayaṃ madhuvaṃśa-śiromaṇiḥ sātyakir ācārya-rakṣakānāṃ mukhya-mahārathīnāṃ madhye krīḍati iva” ||

サンジャヤは言った。「おお、バーラタよ。その時、真に勇猛なるサーティヤキは戦場の戦車道を縦横に駆け、ドローナ、カルナ、そしてクリパの間を突き抜けて進んでいた。その姿を大いなる魂のシュリー・クリシュナとアルジュナが見て、『善いぞ、善いぞ!』と叫び、幾度も幾度もサーティヤキを讃えた。彼は戦いにおいて微動だにせず、あらゆる敵の放つ神威の武器を防ぎ退けていた。 ついでヴィシュヴァクセーナ(クリシュナ)とダナンジャヤ(アルジュナ)は敵軍へと突撃した。アルジュナはクリシュナに言った。『ケーシャヴァよ、見よ! マドゥ族の冠玉たるサーティヤキが、アーチャーリヤの戦車を守る主たるマハーラタたちのただ中で、まるで戯れるかのように動いている。』」

अभिपत्यhaving attacked / having rushed upon
अभिपत्य:
Adhikarana
TypeVerb
Rootअभि-√पत्
Formल्यप् (absolutive/gerund), कर्तरि, —
ततःthen / thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
सेनाम्the army
सेनाम्:
Karma
TypeNoun
Rootसेना
FormFeminine, Accusative, Singular
विष्वक्सेनधनंजयौVishvaksena (Krishna) and Dhananjaya (Arjuna)
विष्वक्सेनधनंजयौ:
Karta
TypeNoun
Rootविष्वक्सेन + धनंजय
FormMasculine, Nominative, Dual

संजय उवाच

S
Sañjaya
B
Bhārata (Dhṛtarāṣṭra)
S
Sātyaki
D
Droṇa
K
Karṇa
K
Kṛpa (Kṛpācārya)
Ś
Śrī Kṛṣṇa (Acyuta, Viṣvaksena, Keśava)
A
Arjuna (Dhanañjaya)
D
divyāstras (divine weapons)
R
ratha-mārga (chariot-lanes)
S
senā (army)

Educational Q&A

The passage elevates steadfastness (avicala-bhāva) and disciplined power: Sātyaki does not merely attack, he neutralizes opponents’ divine weapons, showing controlled courage and protective intent. It also models ethical recognition—Kṛṣṇa and Arjuna openly honor merit even amid chaos.

Sañjaya describes Sātyaki moving through the battlefield between major Kaurava champions (Droṇa, Karṇa, Kṛpa), successfully countering their forces and weapons. Seeing this, Kṛṣṇa and Arjuna praise him, then themselves rush the enemy army; Arjuna points out Sātyaki’s seemingly effortless prowess among the chief defenders of Droṇa.