Adhyaya 17

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १० श्लोक मिलाकर कुल ६४ श्लोक हैं।) ऑपनआक्रात बछ। अकाल (संशप्तकवधपर्व) सप्तदशो< ध्याय: सुशर्मा आदि संशप्तकवीरोंकी प्रतिज्ञा तथा अर्जुनका युद्धके लिये उनके निकट जाना संजय उवाच ते सेने शिबिरं गत्वा न्‍्यविशेतां विशाम्पते । यथाभागं यथान्यायं यथागुल्मं च सर्वश:

サンジャヤは言った。「民の主よ、両軍はそれぞれの陣営へ戻り、所定の位置に就いた。兵たちは割り当てられた区分に従い、規矩と秩序に従い、各隊と陣形に従って、四方において然るべき場所に落ち着いた。」

Verse 2

कृत्वावहारं सैन्यानां द्रोण: परमदुर्मना: । दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सब्रीडमिदमब्रवीत्‌,सेनाओंको युद्धसे लौटाकर द्रोणाचार्य मन-ही-मन अत्यन्त दुःखी हो दुर्योधनकी ओर देखते हुए लज्जित होकर बोले--

サンジャヤは言った。軍勢を戦場から呼び戻したのち、ドローナは胸中ひどく沈み、ドゥルヨーダナを見やって、恥じ入る思いとともに次の言葉を口にした。

Verse 3

उक्तमेतन्मया पूर्व न तिष्ठति धनंजये । शक्यो ग्रहीतु संग्रामे देवेरपि युधिष्ठिर:,“राजन! मैंने पहले ही कह दिया था कि अर्जुनके रहते हुए सम्पूर्ण देवता भी युद्धमें युधिष्ठिरको पकड़ नहीं सकते हैं

サンジャヤは言った。「王よ、以前にも申したとおりだ。ダナンジャヤ（アルジュナ）が堅く立つかぎり、戦場でユディシュティラを捕らえることはできぬ――神々でさえも。」

Verse 4

इति तद्‌ व: प्रयततां कृतं पार्थेन संयुगे । मा विशड्कीर्वचो मह[मजेयौ कृष्णपाण्डवौ

「たとえ汝らが力を尽くしたとしても、あの戦場でパールタ（アルジュナ）は、私が先に述べた言葉を真実として示した。私の言を疑うな。まことに、私にとってシュリー・クリシュナとパーンダヴァのアルジュナは不敗である。」

Verse 5

अपनीते तु योगेन केनचिच्छवेतवाहने । तत एष्यति मे राजन्‌ वशमेष युधिष्ठिर:,“राजन्‌! यदि किसी उपायसे श्वेतवाहन अर्जुन दूर हटा दिये जाय॑ँ तो ये राजा युधिष्छिर मेरे वशमें आ जायँगे

サンジャヤは言った。「王よ、いかなる策であれ白馬の御者（アルジュナ）を引き離すことができれば、このユディシュティラは我が支配下に落ちよう。」

Verse 6

कश्चिदाहूय त॑ं संख्ये देशमन्यं प्रकर्षतु । तमजित्वा न कौन्तेयो निवर्तेत कथंचन

サンジャヤは言った。「もし誰かの勇士が戦場で彼に挑み、アルジュナを別の場所へ引き寄せるなら、クンティーの子はその相手を打ち破るまでは、いかなることがあっても引き返さぬ。」

Verse 7

एतस्मिन्नन्तरे शून्ये धर्मराजमहं नृप । ग्रहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यत:

サンジャヤは言った。「王よ、この隙が生じた間に、我は軍勢を突き破って法王ユディシュティラを必ず捕らえる。ドリシュタデュムナが見ていようともだ。」

Verse 8

अर्जुनेन विहीनस्तु यदि नोत्सूजते रणम्‌ । मामुपायान्तमालोक्य गृहीतं विद्धि पाण्डवम्‌

サンジャヤは言った。「アルジュナを欠いたまま、パーンダヴァ（ユディシュティラ）が我の進み来るのを見ても戦場を捨てぬなら、必ず知れ――彼は捕らえられ、我が手中に落ちる。」

Verse 9

एवं ते5हं महाराज धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्‌ । समानेष्यामि सगणं वशमद्य न संशय:

サンジャヤは言った。「大王よ、かくして我は今日、法の子ユディシュティラを、その従者もろとも汝の支配下へと引き渡そう。疑いはない。」

Verse 10

यदि तिष्ठति संग्रामे मुहूर्तमपि पाण्डव: । अथापयाति संग्रामाद्‌ विजयात्‌ तद्‌ विशिष्यते

サンジャヤは言った。「もしそのパーンダヴァが戦場において、たとえ一ムフールタのあいだでも堅く踏みとどまるなら、（それに応じて我は行動しよう）。だがもし戦場から退くなら、それは—我らの勝利にすら勝って—より大いなる帰結となろう。」

Verse 11

संजय उवाच द्रोणस्य तद्‌ वच:ः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्तदा । भ्रातृभि: सहितो राजन्निदं वचनमब्रवीत्‌

サンジャヤは言った。「王よ、ドローナのその言葉を聞くや、トリガルタの王スシュルマンは、兄弟たちを伴って、次のように語った。」

Verse 12

वयं विनिकृता राजन्‌ सदा गाण्डीवधन्चना । अनाग:स्वपि चागस्तत्‌ कृतमस्मासु तेन वै

「王よ、ガーンディーヴァの弓を執るアルジュナは、常に我らを辱めてきた。我らに咎はなくとも、彼は幾度となく我らに対して罪を犯したのだ。」

Verse 13

ते वयं स्मरमाणास्तान्‌ विनिकारान्‌ पृथग्विधान्‌ । क्रोधाग्निना दह्ममाना न शेमहि सदा निशि

「あのさまざまな不当と傷を、それぞれの形のまま思い起こすたび、我らは怒りの火に焼かれ、夜には安らぎを得られぬ——眠りがまったく訪れないのだ。」

Verse 14

स नो दिष्टयास्त्रसम्पन्नश्नक्षु्िषयमागत: । कर्तार: सम वयं कर्म यच्चिकीर्षाम हृदूगतम्‌

「いまや我らの幸いにして、武具を整えたアルジュナが、眼前へみずから現れた。ゆえに我らは、胸の奥で久しく決していた行いを、必ずや成し遂げよう。」

Verse 15

भवतश्च प्रियं यत्‌ स्थादस्माकं च यशस्करम्‌ । वयमेनं हनिष्यामो निकृष्यायोधनाद्‌ बहि:

サンジャヤは言った。「これはあなたのお心にかなうであろうし、われらの名声をも高める。われらは彼を戦場の外へ引きずり出し、そののち討ち取る。」

Verse 16

अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताथ वा पुन: । सत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति

「今日、あなたの御前に真実をもって誓う。大地はアルジュナを失って空しくなるか、さもなくばトリガルタの者はこの地上に一人も残らぬ。わが言葉は決して虚偽とはならぬ。」

Verse 17

एवं सत्यरथश्नोक्त्वा सत्यवर्मा च भारत | सत्यव्रतश्न सत्येषु: सत्यकर्मा तथैव च

サンジャヤは言った。「おお、バーラタよ。かく語り終えると、サティヤヴァルマーもまた応じた。同様にサティヤヴラタ、サティエーシュ、サティヤカルマーも同じく誓いを述べた。」すなわち、サティヤラタの宣言ののち、兄弟たちは同一の誓願を繰り返し、真実と決意によって自らを縛り、戦へ戻ることを誓ったのである。

Verse 18

सहिता भ्रातर: पञजच रथानामयुतेन च । न्यवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथमाहवे

サンジャヤは言った。「大王よ、バーラタ族の喜びよ。彼は五人の兄弟とともに、一万の戦車兵の軍勢を率い、戦いのための厳粛な誓いを立てて帰還した。」

Verse 19

मालवास्तुण्डिकेराश्न रथानामयुतैस्त्रिभि: । सुशर्मा च नरव्याप्रस्त्रिगर्त: प्रस्थलाधिप:

サンジャヤは言った。「マールヴァ族とトゥンディケーラ族は、スシュルマー—人中の虎、トリガルタ王にしてプラスタラの主—とともに、誓願を立てて進み出た。従うは三万の戦車兵であった。」

Verse 20

मावेल्लकैललित्थैश्न सहितो मद्रकैरपि । रथानामयुतेनैव सो5गमद्‌ भ्रातृभि: सह

サンジャヤは言った。「大王よ、このように誓願を立てるや、トリガルタの王スシュルマー――プラスタラの諸侯の中の獅子――は、兄弟たちと共に戦の誓いを受けるため出立した。マーヴェッラカ、カイラリタ、さらにマドラカの一団が随従し、一万の戦車隊がその後ろ盾となっていた。」

Verse 21

नानाजनपदेभ्यश्व रथानामयुतं पुनः । समुत्थितं विशिष्टानां शपथार्थमुपागमत्‌,विभिन्न देशोंसे आये हुए दस हजार श्रेष्ठ महारथी भी वहाँ शपथ लेनेके लिये उठकर गये

サンジャヤは言った。「さらに諸国から集まった一万の精鋭――馬と戦車を自在に操る者たち――が立ち上がり、誓いを立てるため前へ進み出た。」

Verse 22

ततो ज्वलनमानर्च्य हुत्वा सर्वे पृथक्‌ पृथक्‌ । जगृहु: कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च,उन सबने पृथक्‌-पृथक्‌ अग्निदेवकी पूजा करके हवन किया तथा कुशके चीर और विचित्र कवच धारण कर लिये

サンジャヤは言った。「それから彼らは各々、燃え盛る火神アグニを礼拝し、供物を投じて火供を行った。儀礼を終えると、クシャ草で作った衣をまとい、色取りどりの鎧を身に着けた。」

Verse 23

ते च बद्धतनुत्राणा घृताक्ता: कुशचीरिण: । मौर्वीमेखलिनो वीरा: सहस्रशतदक्षिणा:

サンジャヤは言った。「鎧を固く締め、クシャ草の衣をまとったのち、彼らは清澄バター（ギー）を身に塗り、モールヴィーと呼ばれる草で作った帯を腰に結んだ。これらの勇士はすでに祭祀を修め、ダクシナー（祭礼の謝礼）として莫大な施与を分かち与えていた。」

Verse 24

यज्वान: पुत्रिणो लोक्या: कृतकृत्यास्तनुत्यज: । योक्ष्यमाणास्तदा55त्मानं यशसा विजयेन च

サンジャヤは言った。「彼らはかつて祭祀を行い、子に恵まれ、功徳ある世界に至るにふさわしい者たちであった。務めを果たし終えた今、彼らは喜びを胸に、戦場で身を捨てる覚悟を固め、名声と勝利とを我がものにせんとしていた。」

Verse 25

ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखै: क्रतुभिश्नाप्तदक्षिणै: । प्राप्पॉल्लोकान्‌ सुयुद्धेन क्षिप्रमेव यियासव:

サンジャヤは言った。彼らは、梵行（ブラフマチャリヤ）の遵守、ヴェーダと聖なる学の修習、しかるべきダクシナー（祭官への謝礼）を備えた供犠の遂行といった修行によって得られる功徳の世界を、ただこの高貴なる戦いそのものによって、速やかに到達したいと望んでいた。

Verse 26

ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा च निष्कान्‌ दत्त्वा पृथक्‌ पृथक्‌ । गाश्न वासांसि च पुन: समाभाष्य परस्परम्‌

サンジャヤは言った。彼らはまず婆羅門たちをしかるべく満足させ、各々に別々にニシュカ（黄金の飾り）を与え、さらに牛と衣を配り終えると、互いに語り合い、相談した。

Verse 27

(द्विजमुख्यै: समुदितैः कृतस्वस्त्ययनाशिष: । मुदिताश्ष प्रहृष्टाश्न॒ जल॑ संस्पृश्य निर्मलम्‌ ।।) प्रज्वाल्य कृष्णवर्त्मानमुपागम्य रणव्रतम्‌ । तस्मिन्नग्नौ तदा चक्र: प्रतिज्ञां दृढनिश्चया:

サンジャヤは言った。最上の両生（ドヴィジャ）たちが集い、吉祥の祝詞と加護の言葉を唱えると、彼らは歓喜に満ちて清らかな水に触れ、儀礼の浄めを行った。ついで黒き煙の道を引く聖火を焚き、戦いの誓戒に縛られた武人のもとへ進み、かの火前において、固い決意で誓約を立てた。

Verse 28

ब्राह्मगोंको भोजन आदिसे तृप्त करके उन्हें अलग-अलग स्वर्णमुद्राओं

サンジャヤは言った。万有が聞き及ぶ中、彼らは高らかに言い放った。皆が不動の決意をもって、ダナンジャヤ（アルジュナ）を討つとの誓いを立てたのである。

Verse 29

ये वै लोकाश्चाव्रतिनां ये चैव ब्रह्मघातिनाम्‌ । मद्यपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च

サンジャヤは言った。「もし我らが戦場でアルジュナを討たぬまま帰還するなら、あるいは—彼の矢に傷つけられて—恐れのゆえに戦いから背を向けるなら、我らは誓戒を守らぬ者、婆羅門殺し、酒に溺れる者、そして師の妻を犯す者に待つのと同じ罪の世界へ堕ちるであろう。」

Verse 30

ब्रह्मस्वहारिणश्रैव राजपिण्डापहारिण: | शरणागतं च त्यजतो याचमानं तथा घ्नत:

サञ्जयは言った。「もし我らが戦場にてアルジュナを討たぬまま帰還するか、あるいは彼の矢に苦しめられ、恐れのゆえに戦いから背を向けるなら、我らは罪深き諸世界へと堕ちよう。そこは、バラモンに捧げられたものを盗む者、王より与えられた糧を奪う者、庇護を求めて来た者を見捨てる者、乞い願う者を殺す者が至るところである。」

Verse 31

अगारदाहिनां चैव ये च गां निघ्नतामपि । अपकारिणां च ये लोका ये च ब्रह्मद्धिषामपि

サञ्जयは言った。「もし我らが戦場でアルジュナを討たぬまま帰還するか、あるいは彼の矢に傷つけられ、恐れのゆえに戦いから退くなら、我らは同じ罪業の世界に至ろう。そこは家に火を放つ者、牛を殺す者、悪をなす者、さらにはバラモンを憎む者にさえ帰する世界である。」

Verse 32

स्वभार्यामृतुकालेषु मोहाद्‌ वै नाभिगच्छताम्‌ । श्राद्धमैथुनिकानां च ये चाप्यात्मापहारिणाम्‌

サञ्जयは言った。「迷妄のゆえに、しかるべき時に自らの妻に近づかぬ者、シュラーダ（śrāddha）の儀礼の日に交わる者、そして己が身を盗み、あるいは滅ぼす者——そのような者どもは、重き罪人の列に数えられる。」

Verse 33

न्यासापहारिणां ये च श्रुतं नाशयतां च ये । क्लीबेन युध्यमानानां ये च नीचानुसारिणाम्‌

サञ्जयは言った。「もし我らがアルジュナを討たぬまま帰還するか、あるいは彼の矢に責められ、恐れのゆえに戦場を背にするなら、同じ罪業の世界が我らに降りかかれ。そこは、預けられたもの（ニャーサ）を盗む者、聖なる学びを滅ぼす者、不能の相手と戦う者、卑しき者に従い交わる者に定められた世界である。」

Verse 34

नास्तिकानां च ये लोका येडग्निमातृपितृत्यजाम्‌ । (सस्यमाक्रमतां ये च प्रत्यादित्यं प्रमेहताम्‌ ।) तानाप्नुयामहे लोकान्‌ ये च पापकृतामपि

サञ्जयは言った。「もし我らが戦場でアルジュナを討たぬまま帰還するか、あるいは—彼の矢に傷つけられ—恐れのゆえに戦いから背を向けるなら、我らもまた同じ罪業の世界に至れ。そこは、不信の者、聖火への奉仕と母父への孝養を捨てる者の行く世界であり、また生育する作物を踏みにじって滅ぼす者、太陽に向かって小便する者——すなわち悪をなす者どもの到る世界である。」

Verse 35

यद्यहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धनंजयम्‌ | तेन चाभ्यर्दितास्त्रासादू भवेम हि पराड्मुखा:

サञ्जयは言った。「もし我らが戦場においてダナンジャヤ（アルジュナ）を討たぬまま引き返すなら、あるいは彼の矢に責め立てられて恐怖に屈し、戦いから背を向けるなら――まことに我らは、重き罪を犯す者のために定められた罪深き界へと堕ちるであろう。すなわち、正しき戦に身を投じたのち、恐れによって義務から退くことは、聖なる秩序と社会の掟を最も甚だしく破るに等しい道徳の崩壊と見なされるのだ。」

Verse 36

यदि त्वसुकरं लोके कर्म कुर्याम संयुगे । इष्टॉल्लोकान प्राप्रुयामो वयमद्य न संशय:

サञ्जयは言った。「もし今日この戦場で、世がほとんど不可能とみなす業—すなわちアルジュナを討つこと—を成し遂げるなら、我らは必ずや望みの功徳の世界に至る。疑いはない。」

Verse 37

एवमुकक्‍्त्वा तदा राजंस्ते<भ्यवर्तन्त संयुगे । आह्वयन्तोडर्जुनं वीरा: पितृजुष्टां दिशं प्रति,राजन! ऐसा कहकर वे वीर संशप्तकगण उस समय अर्जुनको ललकारते हुए युद्धस्थलमें दक्षिण दिशाकी ओर जाकर खड़े हो गये

サञ्जयは言った。「王よ、そう言い終えると、あの勇士たちは戦のただ中へと引き返した。アルジュナの名を呼んで挑み、サṃシャプタカの勇者たちは南方—祖霊（父祖）により聖別された方角—に向かって陣を取り、誓願を戦いによって貫かんと決したのである。」

Verse 38

आहूतस्तैर्नरिव्याप्रै: पार्थ: परपुरंजय: । धर्मराजमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्‌

サञ्जयは言った。「虎のごとき勇士たちに名指しで呼び出され挑まれるや、敵の城砦を征するパールタ（アルジュナ）は一刻もためらわず、法王（ユディシュティラ）に次の言葉を告げた。」

Verse 39

आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम्‌ । संशप्तकाश्न मां राजन्नाह्नयन्ति महामूथे

サञ्जयは言った。「王よ、我には堅き誓いがある。戦いに呼び出されれば、決して退かぬ。いまサṃシャプタカどもが、この大合戦へと我を呼んでいる。」

Verse 40

एष च भ्रातृभि: सार्थ सुशर्मा55ह्वयते रणे । वधाय सगणपस्यास्य मामनुज्ञातुमरहसि

サンジャヤは言った。「見よ、スシュルマーが兄弟たちと共に来て、戦場で私に挑戦している。ゆえに、従者どももろともスシュルマーを討つ許しをお与えください。」

Verse 41

नैतच्छक्नोमि संसोदुमाद्दानं पुरुषर्षभ । सत्यं ते प्रतिजानामि हतान्‌ विद्धि परान्‌ युधि

サンジャヤは言った。「人中の雄牛よ、この無礼な挑戦を私は耐えられぬ。真実をもって誓う——この敵どもは戦において既に討たれたものと思え。」

Verse 42

युधिषछ्िर उवाच श्रुतं ते तत्त्वतस्तात यद्‌ द्रोणस्य चिकीर्षितम्‌ । यथा तदनृतं तस्य भवेत्‌ तत्‌ त्वं समाचर

ユディシュティラは言った。「親しき者よ、ドローナが何を企てているか、そなたは真実のままに聞き届けた。ゆえに、その決意が虚しくなるように行え——彼の狙う結末を挫け。」

Verse 43

द्रोणो हि बलवाउछूर: कृतास्त्रश्न जितश्रम: । प्रतिज्ञातं च तेनैतद्‌ ग्रहणं मे महारथ

ユディシュティラは言った。「大車の勇士よ、師ドローナは強大にして勇猛、武器の術に通暁し、疲労すら克服した者だ。しかも彼は、私を捕らえてドゥルヨーダナのもとへ連行すると誓っている。」

Verse 44

अजुन उवाच अयं वै सत्यजिद्‌ राजन्नद्य त्वां रक्षिता युधि | प्रियमाणे च पाज्चाल्ये नाचार्य: काममाप्स्यति

アルジュナは言った。「王よ、パンチャーラの王子サティヤジトが、今日この戦場であなたを守る。パンチャーラの勇士が倒れず勝ち続けるかぎり、師ドローナは望みを遂げられぬ。」

Verse 45

हते तु पुरुषव्याप्रे रणे सत्यजिति प्रभो । सर्वैरपि समेतैर्वा न स्थातव्यं कथंचन

アルジュナは言った。「主よ、もし人中の獅子サティヤジトが戦場で討たれるなら、たとえ汝らが皆集っていようとも、決して戦場に踏みとどまってはならぬ。直ちに退け。」

Verse 46

संजय उवाच अनुज्ञातस्ततो राज्ञा परिष्वक्तश्व फाल्गुन: | प्रेम्णा दृष्टश्च॒ बहुधा ह्याशिषश्चास्य योजिता:

サञ्जयは言った。「王よ、王の許しを得て、ファールグナ（アルジュナ）は抱きしめられた。王は愛情をもって幾度も彼を見つめ、祝福の言葉を授け—戦の急務のただ中にあっても、慈しみと吉祥の祈りとともに彼を送り出した。」

Verse 47

विहायैनं ततः पार्थस्त्रिगर्तान्‌ प्रत्ययाद्‌ बली । क्षुधित: क्षुद्विघातार्थ सिंहो मृगगणानिव

サञ्जयは言った。「その後、力あるプリターの子（アルジュナ）は王をそこに残し、トリガルタ軍へと進み出た—飢えた獅子が飢えを鎮めるため鹿の群れへ向かうがごとく。」

Verse 48

ततो दौर्योधनं सैन्यं मुदा परमया युतम्‌ | ऋतेडर्जुनं भृशं क्रुद्धं धर्मराजस्य निग्रहे

サञ्जयは言った。「そのときドゥルヨーダナの軍勢は、至上の歓喜に満ち、アルジュナ不在に乗じて、ダルマラージャ（ユディシュティラ）を捕らえんと動き出した。猛き怒りに燃え、王を圧し伏せて生け捕りにせんと力を尽くした。」

Verse 49

ततोडचन्योन्येन ते सैन्ये समाजग्मतुरोजसा । गड्भासरय्वौ वेगेन प्रावषीवोल्बणोदके

サञ्जयは言った。「それから両軍は、ただ力に駆られて互いに突進し、激しく衝突した—雨季の奔流に膨れ上がったガンガーとサラユーが、猛き勢いで押し寄せ、荒々しい合流点で相まみえるがごとく。」