Previous Verse
Next Verse

Shloka 55

भीष्म-युधिष्ठिर-संमर्दः

Bhīṣma’s Pressure on Yudhiṣṭhira; Śikhaṇḍī’s Approach; Evening Withdrawal

प्रत्युद्ययुरमहाराज गजानिव महागजा: । महाराज! उन्हें आते देख आपके महारथी पुत्र उनका सामना करनेके लिये आगे बढ़े, जैसे हाथी दूसरे हाथियोंसे भिड़नेके लिये आगे बढ़ते हैं || ५४ हू ।।

sañjaya uvāca |

pratyudyayur amahārāja gajān iva mahāgajāḥ |

durmukho durjayaś caiva tathā durmarṣaṇo yuvā |

śatruñjayaḥ śatrusahaś ca naraśvara |

ete sarve yaśasvino vīrāḥ krodhena bharitāḥ samam abhyudyayur bhāratānām kekayānāṃ pañca-bhrātṝṇāṃ pratyudgamāya ||

サञ्जयは言った。「大王よ、彼らが進み来るのを見て、陛下の最精鋭の戦士たちは迎え撃つために進み出た。あたかも巨象が巨象にぶつからんと突進するがごとく。人の主よ、ドゥルムカ、ドゥルジャヤ、若き勇者ドゥルマルシャナ、さらにシャトルンジャヤとシャトルサハ——名高きこの五人の兄弟は怒りに燃え、五人のケーカヤ兄弟に対して一斉に突き進んだ。」

प्रत्युद्ययुःadvanced forth / sallied out to meet
प्रत्युद्ययुः:
Karta
TypeVerb
Rootप्रति-उद्-या (धातु: या)
FormPerfect (लिट्), 3, Plural, Parasmaipada
अमहाराजO great king
अमहाराज:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअ + महाराज
FormMasculine, Vocative, Singular
गजान्elephants
गजान्:
Karma
TypeNoun
Rootगज
FormMasculine, Accusative, Plural
इवlike / as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
महागजाःgreat elephants
महागजाः:
Karta
TypeNoun
Rootमहागज (महा + गज)
FormMasculine, Nominative, Plural
दुर्मुखःDurmukha (name; 'ill-faced')
दुर्मुखः:
Karta
TypeNoun
Rootदुर्मुख
FormMasculine, Nominative, Singular
दुर्जयःDurjaya (name; 'hard to conquer')
दुर्जयः:
Karta
TypeNoun
Rootदुर्जय
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed / also
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
तथाlikewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
दुर्मर्षणःDurmarshana (name; 'hard to endure')
दुर्मर्षणः:
Karta
TypeNoun
Rootदुर्मर्षण
FormMasculine, Nominative, Singular
युवाyoung
युवा:
Karta
TypeAdjective
Rootयुवन्
FormMasculine, Nominative, Singular
नरेश्वरO lord of men (king)
नरेश्वर:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनरेश्वर (नर + ईश्वर)
FormMasculine, Vocative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by addresses mahārāja/naraśvara)
D
Durmukha
D
Durjaya
D
Durmarṣaṇa
Ś
Śatruñjaya
Ś
Śatrusaha
K
Kekaya brothers
E
Elephants (gaja)

Educational Q&A

The verse highlights how anger (krodha) can unify and propel warriors into violent confrontation, often overpowering discernment. It implicitly warns that martial glory, when driven by rage, accelerates conflict and obscures ethical restraint even among famed heroes.

Sañjaya reports to the king that, upon seeing the opposing side advance, the king’s warriors surge forward to meet them. He then names five brothers—Durmukha, Durjaya, the young Durmarṣaṇa, Śatruñjaya, and Śatrusaha—who, enraged, move together to confront the five Kekaya brothers.