Adhyaya 151

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २९ श्लोक मिलाकर कुल ५५ श्लोक हैं) अपन का छा | अत-४#-#कात पजञज्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: माता कुन्तीके लिये भीमसेनका जल ले आना

ヴァイシャンパーヤナは言った。「ジャナメージャヤ王よ、ビーマセーナが大股で進むと、その凄まじい疾走の勢いに揺り動かされ、木々と枝葉を抱く森全体が、まるで渦を巻いて回転するかのように見えた。」

Verse 2

जड्घावातो ववौ चास्य शुचिशुक्रागमे यथा । आवर्जितलतावक्ष मार्ग चक्रे महाबल:

ヴァイシャンパーヤナは言った。「ジェーシュタ月とアーシャーダ月の境に烈風が吹き荒れるように、彼の脚の激しい運びからも突風が立つかに思われた。大力のビーマは行く先々で、蔓草や木々を踏み伏せ、地と同じ高さにまで押し潰して道を切り開いた。」

Verse 3

स मृदनन्‌ पुष्यितांश्वैव फलितांश्व वनस्पतीन्‌ | अवरुज्य ययौ गुल्मान्‌ पथस्तस्य समीपजान्‌,उनके मार्गके निकट जो फल और फूलोंसे लदे हुए वनस्पति एवं गुल्म आदि होते, उन्हें तोड़कर वे पैरोंसे रौंदते जाते थे

ヴァイシャンパーヤナは言った。「進むにつれ、花と実をたわわに付けた木々を足下に踏みにじり、折り砕き、さらに道の傍らに生える灌木までも押し潰していった。」

Verse 4

स रोषित इव क्ुद्धो वने भज्जन्‌ महाद्रुमान्‌ । त्रिप्रखुतमद: शुष्मी षष्टिवर्षी मतड़राट्‌

ヴァイシャンパーヤナは言った。「三つの部位から発情の液を滴らせる、六十年を経た剛猛なる象王が、怒りに駆られたかのように森へ入り、大樹をへし折って進む—そのさまのごとく、光輝あるビーマセーナもまた、その森の巨木をなぎ倒しつつ前進した。」

Verse 5

गच्छतस्तस्य वेगेन ताक्ष्यमारुतरंहस: । भीमस्य पाणए्जुपुत्राणां मूर्च्छेव समजायत,गरुड़ और वायुके समान तीव्र गतिवाले भीमसेनके चलते समय उनके (महान) वेगसे अन्य पाण्जुपुत्रोंको मूर्च्छा-सी आ जाती थी

ヴァイシャンパーヤナは語った。ビーマは—ガルダのごとく、また風のごとく—凄まじい速さで進んだため、他のパーンドゥの子らはまるで眩暈に襲われたかのように、その歩みの勢いに追いつくことも耐えることもできなかった。

Verse 6

असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवै: | पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्‌ तदा

彼らは幾度となく、川幅が遠い対岸まで広がる流れを、両腕を櫂のようにして渡り切った。その時、ドリタラーシュトラの子らを恐れて、パーンドゥの子らは道中の人目につかぬ隠れ場所へ赴き、そこに身を潜めていた。

Verse 7

कृच्छेण मातरं चैव सुकुमारी यशस्विनीम्‌ । अवहत्‌ स तु पृष्ठेन रोधस्तु विषमेषु च,भीमसेन अपनी सुकुमारी एवं यशस्विनी माता कुन्तीको पीठपर बिठाकर नदीके ऊँचे- नीचे कगारोंपर बड़ी कठिनाईसे ले जाते थे

ヴァイシャンパーヤナは語った。彼は大いなる苦労の末、かよわく名高い母を背に負い、起伏の激しい川岸を慎重に導いて進んだ。

Verse 8

अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम्‌ | क्र्रपक्षिम॒गं घोरं सायाह्ले भरतर्षभ

ヴァイシャンパーヤナは語った。夕刻、バーラタ族の雄牛よ、彼らは根も実も水も乏しい恐ろしい森の一角に辿り着いた。そこには獰猛な鳥と人を襲う獣が棲んでいた。

Verse 9

घोरा समभवत्‌ संध्या दारुणा मृगपक्षिण: । अप्रकाशा दिश: सर्वा वातैरासन्ननार्तवै:

その夕暮れはひどく不気味で苛烈であった。そこには凶暴な獣と鳥が棲み、季節外れの烈風が吹き荒れて、塵に覆われたかのように四方はことごとく暗くなった。

Verse 10

शीर्णपर्णफलै राजन्‌ बहुगुल्मक्षुपैर्ट्रमै: । भग्नावभग्नभूयिष्ठैर्ननाद्रुमसमाकुलै:

ヴァイシャンパーヤナは語った。「王よ、森は落ちた葉と果実で散り敷かれていた。多くの樹々は—藪や低木、蔓草とともに—烈しい突風の力に押し曲げられ、ついには折れた。折れた幹、半ば折れた幹が至る所にあり、林は砕けた樹木の混沌たる塊と化した。その騒乱のただ中で鳥の叫びがこだまし、まるで闇が四方へ広がってゆくかのようであった。」

Verse 11

ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिता: । नाशवनुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया

ヴァイシャンパーヤナは語った。「クル族の子ら（パーンダヴァたち）は、労苦と渇きに押しつぶされ、その時これ以上進むことができなかった。疲労から募った激しい眠気が襲い、彼らは力尽きて立ち止まった。」

Verse 12

न्यविशन्त हि ते सर्वे निरास्वादे महावने । ततस्तृषापरिकलान्ता कुन्ती पुत्रानथाब्रवीत्‌,तब उन सबने उस नीरस विशाल जंगलमें डेरा डाल दिया। तत्पश्चात्‌ प्याससे पीड़ित कुन्तीदेवी अपने पुत्रोंसे बोली--

ヴァイシャンパーヤナは語った。「一行は皆、その広大な森—荒涼として慰めの乏しい大森林—に宿を取った。やがて渇きに疲れ果てたクンティーが、息子たちに語りかけた。」

Verse 13

माता सती पाण्डवानां पज्चानां मध्यत:ः स्थिता । तृष्णया हि परीतास्मि पुत्रान्‌ भूशमथाब्रवीत्‌

ヴァイシャンパーヤナは語った。「彼女は五人のパーンダヴァの母であり、彼らのただ中に立っていながら、渇きに責められていた。その切迫した欲求に押され、クンティーは息子たちに、幾度も切々と訴えて苦しみを語った。」

Verse 14

तच्छुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात्‌ प्रजल्पितम्‌ । कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे

ヴァイシャンパーヤナは語った。「その言葉—母が母の慈愛から口にした言葉—を聞くと、ビーマセーナの胸は憐れみで満ち、内に痛みが燃え立った。彼はただちに、自ら（水を求めて）出立する支度を始めた。」

Verse 15

ततो भीमो वन घोर प्रविश्य विजनं महत्‌ | न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह,उस समय भीमने उस विशाल, निर्जन एवं भयंकर वनमें प्रवेश करके एक बहुत सुन्दर और विस्तृत छायावाला बरगदका पेड़ देखा

そのときビーマは、広大で人影もなく恐ろしい森へと踏み入り、豊かな木陰を大きく広げる美しいニヤグローダ（バンヤン／ガジュマル）を見いだした――荒野のただ中にある静けさの避難所のようであった。

Verse 16

तत्र निक्षिप्य तान्‌ सर्वानुवाच भरतर्षभ: । पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वमिति प्रभो,राजन! भरतवंशियोंमें श्रेष्ठ भीमसेनने उन सबको वहीं बिठाकर कहा--“आपलोग यहाँ विश्राम करें, तबतक मैं पानीका पता लगाता हूँ

そこでビーマセーナ――バラタ族の中でも最もすぐれた者――は皆を座らせて言った。「主君よ、王よ、しばしここでお休みください。その間に私が飲み水を探して参ります。」

Verse 17

एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिण: । ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्येति मतिर्मम,'ये जलचर सारस पक्षी बड़ी मीठी बोली बोल रहे हैं; (अतः) यहाँ (पासमें) अवश्य कोई महान्‌ जलाशय होगा--ऐसा मेरा विश्वास है”

ヴァイシャンパーヤナは言った。「水辺に棲むサーラサ（鶴）が甘やかな声で鳴いている。きっとこの近くに大きな水場があるに違いない――それが私の確信だ。」

Verse 18

अनुज्ञातः स गच्छेति क्षात्रा ज्येष्देन भारत । जगाम तत्र यत्र सम सारसा जलचारिण:

ヴァイシャンパーヤナは言った。「おおバラタよ。長兄であるクシャトリヤのユディシュティラが『行け』と許すと、ビーマセーナはただちに出立した。許可を得た彼は、水辺に棲むサーラサ（鶴）が鳴き交わすその場所へと向かった。」

Verse 19

स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ । तेषामर्थे च जग्राह भ्रातृणां भ्रातृवत्सल: । उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत

ヴァイシャンパーヤナは言った。「そこでバラタ族の雄ビーマは水を飲み、身を清めたのち、兄弟を思う心深く、彼らのためにも水を汲み、上衣（ウッタリーヤ）に包んで持ち帰った。」

Verse 20

गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति । शोकदुःखपरीतात्मा नि:शश्वासोरगो यथा

およそ一ガヴューティ（gavyūti）の距離から戻ると、彼は母のもとへと急ぎ向かった。胸の奥は悲嘆と苦悩に覆われ、蛇のように長く重い息を吐いた――起こったことの道義的な重みと、母の庇護と教えを求めねばならぬ切迫を示していた。

Verse 21

स सुप्तां मातरं दृष्टवा क्षातृश्च वसुधातले । भृशं शोकपरीतात्मा विललाप वृकोदर:,माता और भाइयोंको धरतीपर सोया देख भीमसेन मन-ही-मन अत्यन्त शोकसे संतप्त हो गये और इस प्रकार विलाप करने लगे---

母が裸の大地に横たわって眠り、兄弟たちもまた同じく地に伏しているのを見て、ビーマ――ヴリコーダラ――は悲嘆に呑み込まれた。憂いに心を締めつけられ、彼は嘆きの声を上げ、家族の無力と危難を前にした子として、兄としての道義の苦悶をあらわにした。

Verse 22

अत: कष्टतरं कि नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति । यत्‌ पश्यामि महीसुप्तान्‌ 20% सुमन्दभाक्‌

ヴァイシャンパーヤナは言った。「これ以上に痛ましい光景があり得ようか。私は兄弟たちが裸の大地に眠るのを見ている――ああ、我が身はなんと不運なのだ。」この一句は、守られ敬われるべき者が困窮へと落ちるという、正当な尊厳の転倒に対する道義的衝撃を伝え、運命と世の安穏の脆さを嘆かせる。

Verse 23

शयनेषु पराघ्येषु ये पुरा वारणावते । नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेडद्य सुप्ता महीतले

ヴァイシャンパーヤナは言った。「かつてヴァーラナーヴァタにいた頃、豪奢な寝台にあってさえ眠れなかったその者たちが、今日は裸の大地に眠っている。」

Verse 24

स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसड्घावमर्दिन: । कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्‌

ヴァイシャンパーヤナは言った。「クンティー――ヴァスデーヴァの妹にして、クンティボージャ王の娘――あらゆる吉祥の相を具え、常に敬われる者。彼女は敵の軍勢を打ち砕く英雄たちと縁を結ぶ。」

Verse 25

स्‍्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्या पाण्डोर्महात्मन: । तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम्‌

ヴァイシャンパーヤナは言った。「彼女はヴィチトラヴィーリヤ王の嫁であり、大魂パーンドゥのダルマにかなう正妻である。しかも彼女は我らの母その人、蓮華の奥に宿る光のごとく輝く方である。」

Verse 26

सुकुमारतरामेनां महारहशयनोचिताम्‌ | शयानां पश्यताद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्‌

ヴァイシャンパーヤナは言った。「見よ、今日ここに—この上なく繊細で、値高く気高い寝台にこそふさわしい御方が、まったく不相応な裸の大地に横たわっておられる。敵群を滅ぼすヴァスデーヴァの妹にして、クンティボージャ王の王女、吉祥の相ゆえ常に敬われ、ヴィチトラヴィーリヤ王の嫁となり、大魂パーンドゥのダルマにかなう正妻となり、我らのような子らを産み、その光彩は蓮華の芯の内奥に等しい—そのクンティが、いま地に伏して眠っているのだ。これは決して、彼女が受けるべき境遇ではない。」

Verse 27

धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुषुवे या सुतानिमान्‌ | सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते प्रासादशायिनी

ダルマとインドラとヴァーユによってこの子らを産んだその御方—宮殿に臥すべき王妃クンティが—いまは労苦に疲れ果て、大地に横たわっている。

Verse 28

कि नु दुःखतरं शक्‍यं मया द्रष्टमत: परम्‌ | यो5हमद्य नरव्याप्रान्‌ सुप्तान्‌ पश्यामि भूतले,“इससे बढ़कर दुःख मैं और कया देख सकता हूँ जबकि अपने नरश्रेष्ठ भाइयोंको आज मुझे धरतीपर सोते देखना पड़ रहा है

ヴァイシャンパーヤナは言った。「これ以上の悲しみを、私はいったい何として見ることがあろうか。今日、私は人の中の最上たる者たち—我が兄弟たち—が地に伏して眠るのを見ねばならぬのだから。」

Verse 29

त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्यो$र्हते नृप: । सो<यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्‌ कथम्‌

ヴァイシャンパーヤナは言った。「いかにしてこの王—常にダルマに堅く、三界の王権にふさわしい御方—が、いまここで疲れ果て、凡人のように地に臥しているのか。」

Verse 30

अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमो<र्जुन: । शेते प्राकृतववद्‌ भूमौ ततो दुःखतरं नु किम्‌

ヴァイシャンパーヤナは言った。「雨雲のように黒く、世の人々の中に比肩する者なきアルジュナが、いまや凡人のごとく裸の大地に横たわっている。これ以上の悲しみがあろうか。」

Verse 31

अश्रिनाविव देवानां याविमौ रूपसम्पदा । तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्ती धरणीतले

ヴァイシャンパーヤナは言った。「この二人は—その美貌と姿のすぐれたることにより、神々の中ではアシュヴィン双子にも似るというのに—今日ここで、凡人のように裸の大地に眠り伏している。」

Verse 32

ज्ञातयो यस्य नैव स्युर्विषमा: कुलपांसना: । स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकज:

身内が偏らず不正をなさず、家名を汚す恥ともならぬ者は、この世を安らかに生きる。村にただ一本立つ木のように。

Verse 33

एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्‌ पर्णफलान्वित: । चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरर्चनीय: सुपूजित:

村にただ一本、葉も茂り花も咲き実も結ぶ木があるなら、同じ種の木が他になくとも、それはチャイティヤ—聖なる木—と見なされ、尊ばれ、篤く供養される。

Verse 34

येषां च बहव: शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिता: । ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामया:,“जिनके बहुत-से शूरवीर भाई-बन्धु धर्म-परायण होते हैं, वे भी संसारमें नीरोग रहते और सुखसे जीते हैं

ヴァイシャンパーヤナは言った。勇敢な親族を多く持ち、ダルマに依りダルマに従って生きる者たちは、この世で安らかに暮らし、病にも悩まされぬ。

Verse 35

बलवन्‍न्त: समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दना: । जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य ट्रमा: काननजा इव

ヴァイシャンパーヤナは語った。「力強く、資財に恵まれ、友と親族を喜ばせる者たちは、互いに寄り添い支え合って生を保つ——森に生まれた樹々が、相扶けて立ち、繁るがごとく。」

Verse 36

वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना । विवासिता न दग्धाश्व॒ कथंचिद्‌ दैवसंश्रयात्‌

だが我らは——邪心の持国王がその子らと共に我らを家から追い立て、焼き殺そうとさえしたが——焼かれはしなかった。どうにか天命にすがり、生き延びたのだ。

Verse 37

तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिता: । कां दिशं प्रतिपत्स्यम: प्राप्ता: क्लेशमनुत्तमम्‌

ゆえに、あの焼き討ちから解き放たれた今、我らはこの樹の下に身を寄せている。だが、いずれの方角へ進むべきかも分からぬ。量り知れぬ苦難に沈んでしまったのだ。

Verse 38

सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन । नूनं देवा: प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिर:

ヴァイシャンパーヤナは語った。「満足するがよい、邪悪な心の者よ——浅慮なるダーリタラーシュトラの子よ。きっと神々はお前に微笑んでいるのだ。王ユディシュティラが、私にお前を殺す許しを与えぬのだから。ゆえにお前は今なお生きている。」

Verse 39

प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते । नन्वद्य त्वां सहामात्यं सकर्णानुजसौबलम्‌

ヴァイシャンパーヤナは語った。「彼が汝の殺害の許しを与えぬゆえ、汝は生き長らえているのだ、邪心の者よ。まこと今日、私は汝を——汝の重臣どもと共に、カルナと共に、汝の弟と共に、そしてシャクニと共に——死の国へ送り得る。」

Verse 40

गत्वा क्रोधसमाविष्ट: प्रेषयिष्ये यमक्षयम्‌ | कि नु शक्‍यं मया कर्तु यत्‌ ते न क्रुध्यते नृप:

Overcome with anger, he thought, “I could go and send him to Yama’s imperishable realm. Yet what can I do, when the king does not grow wrathful toward you?” The passage frames Bhīma’s fury as checked by Yudhiṣṭhira’s dharmic restraint: even when vengeance seems within reach, the righteous ruler refuses to authorize a killing driven by rage, and thus the violent impulse is held back by ethical kingship and self-control.

Verse 41

धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठ: पापाचार युधिष्ठिर: । एवमुक्‍्त्वा महाबाहु: क्रोधसंदीप्तमानस:

Vaiśampāyana said: “Yudhiṣṭhira, the foremost of the Pāṇḍavas, is righteous by nature—yet (in this moment) he is spoken of as one whose conduct is sinful (for restraining rightful punishment).” Having spoken thus, the mighty-armed Bhīma, his mind inflamed with anger, continued to burn inwardly. He condemned Duryodhana as foolish and short-sighted, declaring that Duryodhana’s wish had been fulfilled only because Yudhiṣṭhira would not permit his killing. Bhīma insisted he could, even now, send Duryodhana to Yama’s realm together with his counselors, Karṇa, his younger brothers, and Śakuni—yet he was held back by Yudhiṣṭhira’s refusal to rage against him. Saying this, Bhīma, seething within and rubbing his hands, sighed long in helplessness; like a fire whose flames have been smothered, he looked again at his brothers lying on the ground, sleeping calmly like ordinary men.

Verse 42

करं करेण निष्पिष्य नि:श्वसन्‌ दीनमानस: । पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावक:

Grinding one hand against the other, he sighed, his heart weighed down with dejection. Then, becoming downcast again—like a fire whose flames have subsided—he turned his gaze back toward his brothers lying on the ground. The ethical tension is clear: fierce power and the impulse to punish are restrained by the king’s commitment to dharma, so anger is forced inward rather than released as violence.

Verse 43

भ्रातृन्‌ महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदर: । विश्वस्तानिव संविष्टान्‌ पृथग्जनसमानिव

Vaiśampāyana said: Vṛkodara (Bhīma) looked upon his brothers lying asleep on the ground—resting as though in perfect trust, like ordinary people. The scene underscores a moral tension: even when righteous anger surges, restraint is demanded by dharma and by Yudhiṣṭhira’s refusal to sanction vengeance. Bhīma’s fury is checked by the ethical authority of his elder brother, while the sleeping brothers embody vulnerable innocence amid looming conflict.

Verse 44

नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये | जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम्‌

Vaiśampāyana said: “Not far from this forest, I can make out a city. At a time when one ought to keep watch, my brothers are asleep. Very well—I'll keep vigil myself.” Resolving thus, Bhīmasena stayed awake, intending that once their fatigue had passed and they awoke, they would then drink water—an act of protective responsibility and self-restraint in a moment of vulnerability.

Verse 45

पास्यन्तीमे जल पश्चात्‌ प्रतिबुद्धा जितक्लमा: । इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा

ヴァイシャンパーヤナは言った。「この者たち（我が兄弟）は、目覚めて疲れが去ってから、のちに水を飲むであろう。」そう決意して、ビーマはその時みずから眠らずに見張り続けた—己の休息よりも、他者を守るための警戒を選んだのである。

Verse 150

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि भीमजलाहरणे पजञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:

かくして『シュリー・マハーバーラタ』の「アーディ・パルヴァ」—漆の館（ラッカー・ハウス）の事件を扱う段—において、ビーマの汲水を主題とする第百五十章は終わる。この章末の結語（コロフォン）は、一つの物語単位の閉幕を示し、欺計のただ中で危難にさらされつつも、警戒と生存を貫くパーンダヴァたちの倫理的な大きな流れの中へ、この出来事を位置づける。