Adhyaya 8

Verse 1

इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः / तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह

かくして『シュリー・ブラフマाण्ड・マハープラーナ』、ヴァーユの宣説する前半・第二アヌシャंगパーダ、「世界智の叙述」と名づくる第七章。スータは語った――彼が観想するとき、心より生類が生まれ、さらにその身より起こる作用と原因とを伴った。

Verse 2

क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः / ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्

その賢者のこのクシェートラに、クシェートラジュニャ（田を知る者）が現れた。かくして、神々・阿修羅・祖霊（ピトリ）・人間という四つの類が成った。

Verse 3

सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत् / युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः

無数の創造を望み、彼は自己をヨーガに結びつけた。心が統一されたとき、彼よりタモー・マートラー――闇（タマス）の分が生じた。

Verse 4

तदाभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नो ऽभूत्प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघ नात्पूर्वमसुरा जज्ञिर सुताः

そのとき、プラジャーパティが創造を観想すると、生成のための大いなる努力が起こった。するとまず、彼の後ろの部位からアスラの子らが生まれた。

Verse 5

असुः प्राणः स्मृतो विज्ञैस्तज्जन्मानस्ततो ऽसुराः / सृष्टा यया सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत

賢者たちは「アス」をプラーナ（生命の息）と説く。ゆえにそれから生まれた者たちはアスラと呼ばれた。 देव（デーヴァ）を造ったその身を、プラジャーパティは退け捨てた。

Verse 6

सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका

彼によって退けられたその身は、ただちに「ラートリ（夜）」として生じた。闇が濃いゆえに、夜は「トリヤーミカー」とも呼ばれる。

Verse 7

आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजा स्तस्मात्स्वयं पुनः / सृष्ट्वासुरांस्ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत

夜において闇に覆われた生きものたちは、そこから自ずと再び現れた。アスラを創ったのち、プラジャーパティは別の身を取った。

Verse 8

अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततस्तां युञ्ज मानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल

ついで彼は、未顕現でサットヴァに満ちたその身を取った。その身に結びつくとき、主の心はそれを愛でたという。

Verse 9

ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः / यतो ऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः

そのとき、彼の輝く御顔より神々が生じた。彼の神聖な光輝から生まれたゆえに、彼らは「デーヴァ」と称えられる。

Verse 10

धातुर्दिव्येति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते / तस्मात्तन्वास्तु दिव्याया जज्ञिरे तेन देवताः

「ダータは神聖である」と説かれるその御方は、リーラーにおいて顕現する。その神聖なる御身より神々が生まれた。

Verse 11

देवान् सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुं दिव्यामपोहत / उत्सृष्टा सा तनुस्तेन अहः समभवत्तदा

神々を創造したのち、彼は神聖なる身を退けた。捨てられたその身は、そのとき「アハḥ」すなわち昼となった。

Verse 12

तस्मादहःकर्मयुक्ता देवताः समुपासते / देवान्सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत

それゆえ、昼の務めに結ばれた神々は彼を礼拝する。神々を創ったのち、彼はさらに別の身を取った。

Verse 13

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यामभ्ययुङ्क्त वै / पितेव मन्यमानस्तान्पुत्रान्प्रध्याय स प्रभुः

ついで彼は、ただサットヴァより成る別の身を取った。主は彼らを子と見なし、父のごとく観想した。

Verse 14

पितरो ह्यभवंस्तस्या सध्ये रात्र्यहयोः पृथक् / तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्

そのサンディヤーにより夜と昼が分かたれ、ピトリ（祖霊）が生じた。ゆえに彼らはピトリ・デーヴァと呼ばれ、父祖としての性が彼らに स्मṛti として伝えられる。

Verse 15

ययासृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपोहत / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत

ピトリが創られたその身を、彼は退けた。彼に捨てられたその身は、ただちにサンディヤーとして生まれた。

Verse 16

तस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता / तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी

ゆえに昼はデーヴァのもの、夜はアスラのものと記される。その両者の間にあるピトリの身こそ最も尊い。

Verse 17

तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा / युक्तास्तनुमुपासंते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्

それゆえデーヴァもアスラも、またリシや人々も、慎みをもってウシャーとヴ்யシュティの間にあるその姿を礼拝する。

Verse 18

तस्माद्रात्र्यहयोः संधिमुपासंते तथा द्विजाः / ततो ऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत

それゆえ二度生まれ（ドヴィジャ）もまた、夜と昼の結び目を礼拝する。その後ブラフマーは、再び別の自らの身を受け入れた。

Verse 19

रजोमात्रात्मिका या तु मनसा सो ऽसृजत्प्रभुः / मनसा तु सुतास्तस्य प्रजनाज्जज्ञिरे प्रजाः

ラジャス（激性）のみを本質とするその創造を、主は心によって生み出した。さらに主の心より生まれた子らの生殖によって、衆生が生じた。

Verse 20

मननाच्च मनुषयास्ते प्रजनात्प्रथिताः प्रजाः / सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सो ऽथ स्वां तनुं स व्यपोहत

思惟（मनन）によって彼らは「人（マヌシャ）」と呼ばれ、生殖によって名高いプラジャーとなった。さらに衆生を創造したのち、彼は自らの身を退けた。

Verse 21

सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत / तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः

彼が退けたその身から、ただちにジョーツナー（月光）が生じた。ゆえにジョーツナーの出現に、衆生は歓喜する。

Verse 22

इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना / सद्यो रात्र्यहनी चैवसंध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे

このように大いなる魂が退けた諸身から、ただちに夜と昼、また黄昏（サンディヤー）と月光が生じた。

Verse 23

ज्योत्स्ना संध्याहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् / तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका

月光と黄昏と昼の三つはサットヴァ（清浄性）を本質とする。夜はタマス（暗性）を本質とし、ゆえにそれが統御するものとなる。

Verse 24

तस्माद्देवा दिव्यतन्वा तुष्ट्या सृष्टा सुखात्तु वै / यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा

それゆえ神々は、天なる身体をもって、満足と安楽のうちに創造された。彼らは昼に生まれ、力強きゆえに『ディヴァー（昼の者）』と呼ばれる。

Verse 25

तन्वा यदसुरान्रत्र्या जघनादसृजत्प्रभुः / प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यजेया निशि तेन ते

主は夜に、自らの身をもってアスラを討ち滅ぼし、その時同時に彼らを生じさせた。彼らはプラーナより生まれた夜生の者で、夜には無敵である。ゆえにそのように知られる。

Verse 26

एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह / पितॄणां मानुषाणां च अतीताना गतेषु वै

これらこそ、未来に現れる神々がアスラとともにある時の徴であり、また祖霊（ピトリ）と人間にとっても、過ぎ去った時代においてさえ同じ徴である。

Verse 27

मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि / ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि तानि वा

あらゆるマヌヴァンタラにおいて、徴は必ず現れる。月光（ジョーツナー）、夜、昼、そしてサンディヤー（薄明）—この四つである。

Verse 28

भान्ति यस्मात्ततो भाति भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु / अंभांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवदानवमानुषान्

それらが輝くがゆえに、『bhā』という語は遍満と光輝の意を帯びる。これらの『ambhāṃsi』を創り終えて、（主は）神々・ダーナヴァ・人間を生み出した。

Verse 29

पितॄंश्चैव तथा चान्यान्विविधान्व्य सृजत्प्रजाः / तामुत्सृज्य ततो च्योत्स्नां ततो ऽन्यां प्राप्य स प्रभुः

その主は祖霊ピトリたちと、さまざまな他の衆生を創り出した。やがてその創造を離れ、ジュヨーツナー（光明）を得て、さらに別の創造へと赴いた。

Verse 30

मूर्त्तिं रजस्तमोद्रिक्तां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततो ऽन्याः सोंऽधकारे च क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन्

ついで主は、ラジャスとタマスが濃く満ちた姿をまとった。さらに闇の中で、飢えに取り憑かれた衆生を創造した。

Verse 31

ताः सृष्टास्तु क्षुधाविष्टा अम्भांस्यादातुमुद्यताः / अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये

創られた者たちは飢えに取り憑かれ、水を奪おうとした。だがその中に「この水を守ろう」と言う者たちがいた。

Verse 32

राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः / ये ऽब्रुवन् क्षिणुमो ऽम्भांसि तेषां त्दृष्टाः परस्परम्

「守ろう」と言ったゆえに、彼らはラाक्षサ（羅刹）と呼ばれた――飢えを本性とし、夜にさまよう者たちである。いっぽう「水を尽くしてしまおう」と言った者たちは、互いに見交わした。

Verse 33

तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः / रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाव्यते

その行いによって、彼らはヤクシャおよびグヒヤカと呼ばれ、苛烈な業をなす者となった。またここでは語根「rakṣ」が「守護し、養い保つ」意であることも示される。

Verse 34

य एष क्षीतिधातुर्वै क्षपणे स निरुच्यते / रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत

これが「クシティ（kṣiti）の要素」であり、「クシャパナ（kṣapaṇa、消滅）」ゆえにそのように語釈される。守護によって「ラクシャ（rakṣa）」といい、消滅によって「ヤクシャ（yakṣa）」と称される。

Verse 35

तान्दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य केशाः शीर्णाश्च धीमतः / ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः

彼らを不快に見たとき、その賢者の髪は抜け落ちた。しかも落ちた髪は、何度も上へと立ち上がり、打ち倒さんとするかのようであった。

Verse 36

हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः / बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः

頭を失った者は「バーラ（bāla）」と呼ばれ、倒れて這い去った者は「パンナ（panna）」と呼ばれた。幼き性ゆえに「ヴィヤーラ（vyāla）」と記され、卑しさゆえに「アハヤ（ahaya）」とも称された。

Verse 37

पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पता / तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः

「パンナ(panna)」であるがゆえに彼らは「パンナガ(pannaga)」とも呼ばれ、身を退いて這い去るがゆえに「サルパ(sarpa)」とも呼ばれた。彼らが大地に帰融するところ、それは日月の濃き光輝として現れた。

Verse 38

तस्य क्रोधोद्भवो यो ऽसावग्निगर्भः सुदारुणः / स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः

彼の怒りから、きわめて凄烈なる「アグニガルバ（Agnigarbha、火の胎）」が生じた。毒の本性をもつそれは、同時に生まれた蛇たちの中へと入り込んだ。

Verse 39

सर्प्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः / वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः

蛇を創り出したのち、怒りから怒りを本性とする猛き存在が造られた。彼らは褐色のブータで、肉を食らう者であった。

Verse 40

भूतत्वात्ते रमृता भूताः पिशाचा पिशिताशनात् / गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः

ブータの性ゆえに彼らは「ブータ」と呼ばれ、肉を食らうゆえに「ピシャーチャ」と呼ばれた。さらに彼が歌うとき、その子としてガンダルヴァが生まれた。

Verse 41

धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते / पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः

詩人たちは語根「dhaye」を「飲む」の意として誦する。飲むときにヴァーチ（言葉）が生じたゆえ、彼らはガンダルヴァと呼ばれる。

Verse 42

अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः / छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्

八つのデーヴァヨーニが創られると、その主は韻律に従ってチャンダス（詩格）を、また年齢の段階に従って鳥たちを創造した。

Verse 43

पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् / मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्

彼はまず鳥たちを創り、次いで獣の群れを創造した。さらに口から山羊を、胸から羊を生み出した。

Verse 44

गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे / पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्

ブラフマーはその腹より牝牛を、両脇より他の生きものを造り、さらに足より馬・象・驢馬・ガヴァヤ（野牛）・鹿を生じさせた。

Verse 45

उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनो ऽन्यांश्चैव जातयः / ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे

また、駱駝・猪・犬などの諸種も生まれ、彼の毛からは果実と根をもつ薬草が生じた。

Verse 46

एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सो ऽध्वरेषु वै / अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा

このように五種の薬草を創り、それらはまことに祭祀（アドヴァラ）に用いられた。これはこのカルパの初め、古のトレーター・ユガの端緒においてである。

Verse 47

गौरजः पुरुषो ऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः / एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे

ガウラジャ、プルシャ（人）、アヴィラ、馬、アシュヴァタラ（騾馬）、驢馬—これらは家畜として七つに数えられ、別に林野のものが七つあると説かれる。

Verse 48

श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः / औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः

猛獣（シュヴァーパダ）、虎など（ドヴィーピン）、象、猿—第五は鳥類、第六は水生の生きもの、第七は這う爬虫（サリースリパ）である。

Verse 49

महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः / मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते

水牛、ガヴァヤ、駱駝、二つ蹄の獣、シャラバ、ドヴィシャ、そして第七に猿—これらが森の獣である。

Verse 50

गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

第一の口より、ガーヤトリー、リク、トリヴリット・ストーマ、ラタンタラ、そして諸祭儀の中のアグニシュトーマを創り出した。

Verse 51

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्

南の口より、ヤジュス、トライシュトゥブの韻律、第十五のストーマ、そして称えられるブリハット・サーマンを生み出した。

Verse 52

सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्

西の口より、サーマン、ジャガティーの韻律、第十七のストーマ、ヴァイルーピヤ、そしてアティラートラ祭を生み出した。

Verse 53

एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च / अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्

第四の口より、エーカヴィンシャ・ストーマ、アタルヴァ・ヴェーダ、アープトーリヤーマ、アヌシュトゥブの韻律、そしてヴァイラージャをも生み出した。

Verse 54

विद्युतो ऽशनिमेघांश्व रोहितेद्रधनूंषि च / सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्

そのバガヴァーンなる神は、稲妻・雷霆・雲、そして紅に染まる虹を創り、かくして「パルジャニヤ」として世に知られた。

Verse 55

ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये / उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

祭祀の成就のために、彼はリグ・ヤジュル・サーマの聖句を整え、またその御身の諸肢より種々の生類が生まれた。

Verse 56

ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः / सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्

プラジャーパティたる梵天が衆生の創造を始めたとき、まず神々・聖仙（リシ）・祖霊（ピトリ）・人間という四つの類を創った。

Verse 57

ततो ऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च / सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा

次いで彼は動くものと動かぬものの生類を創り、さらにその時、ヤクシャとピシャーチャ、そしてガンダルヴァとアプサラスをも創造した。

Verse 58

नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

彼は人間、キンナラ、ラクシャサ、鳥、家畜、獣、蛇を創り、さらに不動と動の二類において「不滅」と「滅するもの」という二相を定めた。

Verse 59

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टानि प्रपेदिरे / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः

彼らに前の創造で定められた諸々の業は、再び再び生み出されるとき、まさにその業として繰り返し受け取られる。

Verse 60

हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

彼は暴と不暴、残酷、そしてダルマとアダルマに覆われた真と偽とを生み出す。そうした性向に染められた者はそれへと赴き、ゆえにそれがその者の好みとなる。

Verse 61

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्

大元素における多様性、感官に触れる形体の差異、そして諸要素の配当は、造り主（ダータ）自らが定めた。

Verse 62

केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः / दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः

ある者は人の努力と業を原因と言い、別のバラモンはそれをダイヴァ（天命）と言う。諸元素を観ずる者はそれをスヴァバーヴァ（自性）と見る。

Verse 63

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः / न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः

果の現れゆく自性において、努力（パウルシャ）と業と天命（ダイヴァ）は共に働く。賢者はそれらを切り分けて、どれか一つをより優れるとは見ない。

Verse 64

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे न च / स्वकर्मविषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

彼らは「かくある」とも「かくあらず」とも言わず、両方でもなく、両方でないでもない。サットヴァに安住する平等観の者は、自らの業の領域のみを語る。

Verse 65

नानारूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः

初めにマヘーシュヴァラは、ただヴェーダの聖なる言葉より、衆生の多様な姿と、造られた世界の広がりを創り出した。

Verse 66

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्यो दधात्यजः

聖仙の名と、神々のうちに見出される観照—夜の終わりに生じた衆生に、アジャ（梵天）はそれらを同じ源から再び授ける。