Adhyaya 24

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः / पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्

かくして『聖ブラフマाण्ड・プラーナ』前分第二アヌシャṅガ・パーダ、「ドゥルヴァの行いを讃える章」第23章。スータは語った――これを聞いたスナヤたちはなお疑いを抱き、ローマハルシャナにさらに答えを求めて問いかけた。

Verse 2

यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम् / कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय

あなたは詳しく「グリハ（位）を受け取れ」と言われたが、神々の住処とはいかなるものか、また天の光輝をいかに説くべきか。

Verse 3

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम् / वायुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः

これらすべてを説き、また光曜（天体）についての決定も述べよ。ヴायुは言った—彼らの言葉を聞いて、そのときスータは心を整え、専念した。

Verse 4

उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम् / अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः

そこで彼は、彼らの疑いを決する至上の言葉を語った――この事について、大賢者たちが知と慧によって説いたとおりに。

Verse 5

एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् / यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः

今、太陽と月の起源を汝らに語ろう。ここで太陽と月の ग्रह（グラハ）が、いかに神々のグリハ（住処）と記憶されるかを。

Verse 6

ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् / दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु

その後、三種のアグニの起源を語ろう。天界の火、物質の火、さらに胎より生ぜぬ火（アビョーニ）と地の火（パールティヴァ）について。

Verse 7

व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः / अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्

夜が明けると、顕れぬ生をもつブラフマーの時に、これら一切はなお未分化で、夜の闇に覆われていた。

Verse 8

सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे / स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः

この世で万有が融け、差別の相が失われたとき、世尊スヴァヤンブーは世界の秩序を成就するためにそこに現れた。

Verse 9

खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया / सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्

顕現せんと欲して、彼は蛍のように巡り歩いた。やがて世界の初めに、地と水に依る火（アグニ）を見いだした。

Verse 10

संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः / पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते

光のために主はそれを収めて三つに分けた。この世で地性（粗重）を帯びる風は「アグニ」と呼ばれる。

Verse 11

यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः / वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्

太陽において灼熱するものは「シュチ・アグニ」と記される。電光の性をもち水に宿るものも知るべきである—これらの相を今説こう。

Verse 12

वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः / तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि

電光・腹中の火・太陽の光明は、水の胎内より生じた三つの最勝の輝きである。ゆえに太陽は水を飲み、その光線によって天に燦然と輝く。

Verse 13

वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति / मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः

電の力に満たされ、雨として現れる火は、水によって鎮まらない。人の腹に宿るパーヴァカの火もまた、水では制せられない。

Verse 14

तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः / किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्

ゆえに、太陽の光・電光・腹中の火は、いずれも燃料を要しない光威である。その一部は水中に潜むとされ、一部は燃料なくしても明らかに見える。

Verse 15

काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः / अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः

薪木を摩して得る火は、水によって鎮まる。炎を備えた浄化の火（パヴァマーナ）は輝くが、ジャータラの火は外に光を現さぬと説かれる。

Verse 16

यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः / प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे

また、この輪の中にある白く、熱を伴わずに照らす光は、太陽のプラバーである。それはデーヴァーカラ（太陽）において、一つのパーダ分だけ沈みゆく。

Verse 17

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते / उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्

夜には夜が火に入りゆえに遠くからも輝いて見える。さらに太陽が再び昇るとき、火性の熱がスーリヤに入る。

Verse 18

पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ / प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी

地の火の一分によってこの火は熱く燃える。太陽と火のテージャスには、光明と熱とがともに宿る。

Verse 19

परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम् / उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे

相互に入り合うことにより、彼らは互いを養い増す。大地の北半には（その一つが）あり、南にはアグニがある。

Verse 20

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः / तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्

太陽が再び起ち上がると、夜は水に入る。ゆえに昼と夜の入り交わりによって、水は温められる。

Verse 21

अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः / तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः

太陽が再び沈むと、昼は水に入る。ゆえに夜には、水は再び白く輝いて見える。

Verse 22

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे / उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः

この順次の理（ヨーガ）によって、水は大地の南半と北半に、日の出と日の入りに伴い、常に昼夜へと入り巡る。

Verse 23

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः / पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः

燃え照る太陽は、その光線によって水を飲む。地上の火と交わっていても、なお天なる清浄のものと伝えられる。

Verse 24

सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः / आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

千の足を持つかのような清浄の火は、澄ましバターの壺のごとく輝き、千の脈道によって四方から水を取り入れる。

Verse 25

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः / स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः

河の水、海の水、四方の井戸水。さらに、不動のものにも動くものにも宿る水、溝や水路などの水—それらすべて。

Verse 26

तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् / तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः

彼の千の光線は、冷えと雨と熱とを顕す。そのうち四百の脈道が、さまざまな姿となって雨を降らせる。

Verse 27

चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा / अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

チャンダナー、サーディヤ、クータナー＝アクータナーと名づけられる、すべて「アムリター」と呼ばれる光線は、雨を生み出す。

Verse 28

हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः / दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः

それらからさらに、氷雪より生じた三百の別の光線が現れる。ディリシュヤー、メーガー、ヤームヤー、フラディニーと呼ばれ、雪を生み出す。

Verse 29

चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः / शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा

それらは名を「チャンドラー」と説かれ、その光条（ガバスティ）はほどよい輝きである。さらにシュクラー、クハカー、ガーヴォー、ヴィシュヴァブリトもある。

Verse 30

शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः / समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः

「シュクラー」と名づけられる三百の光線はすべてダルマを生み、ナーディーを等しく分かちて、人・祖霊（ピトリ）・神々へと流れる。

Verse 31

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि / अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ

彼はここで、薬草によって人々を、スヴァダーによって祖霊（ピトリ）を、甘露（アムリタ）によってすべての神々を—三者を三つの供養で満たす。

Verse 32

वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः / वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति

春と夏には、彼は三百の光線で熱を与え、雨季と秋には四百の光線で雨を降らせる。

Verse 33

हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः / इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा

ヘーマンタとシシラの季には、彼は三百の光で雪霜を放つ。（アーディティヤの相として）インドラ、ダーター、バガ、プーシャ、ミトラ、ヴァルナ、アリヤマーである。

Verse 34

अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च / माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने

アンシュ、ヴィヴァスヴァン、トヴァシュトリ、サヴィター、そしてヴィシュヌ—これらは（アーディティヤの相）。マーガ月はヴァルナ、パールグナ月はプーシャとされる。

Verse 35

चैत्रे मासि तु देतोंशुर्धाता वैशाखतापनः / ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः

チャイトラ月にはデトーンシュ、ヴァイシャーカ月にはダーター（熱を与える者）、ジェーシュタ月にはインドラとなり、アーシャーダ月にはサヴィター＝ラヴィとなる。

Verse 36

विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः / पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः

シュラーヴァナ月にはヴィヴァスヴァン、プローシュタパダ月にはバガと称えられ、アシュヴァユジュ月にはパルジャニヤ、カールティカ月にはトヴァシュトリとラヴィとなる。

Verse 37

मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः / पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि

マールガシールシャ月には太陽は「ミトラ」となり、パウシャ月には永遠なる「ヴィシュヌ」となる。ヴァルナの太陽の務めにおいて、五千の光線が働く。

Verse 38

षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा / धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः

六千の光線では神プーシャ、七千ではアシュ。八千ではダーター、九千の光線ではシャタクラトゥ（インドラ）がその務めを行う。

Verse 39

सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः / सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्

サヴィターは十（千）の光線とともに進み、バガは十一とともに進む。シトラは七の光線で灼き、トヴァシュターもまた八（千）の光線で灼く。

Verse 40

अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम्

アリヤマーは十（千）の光線とともに進み、パルジャニヤは九の光線で灼く。ヴィシャヌは六千の光線によってメーディニー（大地）を温め照らす。

Verse 41

वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेर्ऽकः कनकप्रभः / श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः

春には太陽はカピラ（赤みを帯びた色）となり、夏にはアルカは黄金の輝きを放つ。雨季には白色となり、秋にはバースカラは淡い色合いを帯びる。

Verse 42

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः / इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः

ヘーマンタの季には太陽は銅色となり、シャイシラの季にはラヴィは赤く輝く。かくして、季節より生ずる太陽の色は世に知られている。

Verse 43

औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि / सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति

太陽は薬草に力を宿し、またスヴァダーによって祖霊（ピトリ）を満たす。神々においても甘露（アムリタ）の因となるが、この三つの賜いを三者に混同して与えることはない。

Verse 44

एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् / भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्

このように、世の益を成す太陽の千の光線は、季節に応じて分かれ、水に冷と熱の流れを生じさせる。

Verse 45

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम् / नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च

かくして、この白く輝く円輪は「スーリヤ（太陽）」と称される。星宿・惑星・ソーマ（月）の拠り所であり、またその生起の胎（よに）でもある。

Verse 46

चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः / नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः

月・星宿・すべての惑星は、太陽より生じたものと知るべきである。星宿の主はソーマ（月神）、惑星の王はディヴァーカラ（太陽）である。

Verse 47

शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः / पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः

残る五つのグラハは、自在に巡る主（イーシュヴァラ）の顕れとして知るべきである。誦文には、アグニはアーディティヤと呼ばれ、水はチャンドラ（月）と記される。

Verse 48

शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत / सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः

残るグラハの本性を正しく説くゆえ、よく聞け。神軍の総帥スカンダが、アṅガーラカ（火星）のグラハとして誦される。

Verse 49

नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः / रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम्

ヴェーダの智に通じた賢者たちは、ブダ（ बुध ）のグラハをナーラーヤナと説く。またルドラこそがヴァイヴァスヴァタ、すなわち現前のヤマであり、諸世界の主そのものである。

Verse 50

महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः / देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ

シャナイーシュヴァラは大いなるグラハ、二度生まれの中の最勝者で、歩みは緩やかである。また देव とアスラの二人の師、シュクラとブリハスパティは、光輝ある大グラハである。

Verse 51

प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती / आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः

この二者、シュクラとブリハスパティは、ともにプラジャーパティの子である。三界すべての根本はアーディティヤにある、ここに疑いはない。

Verse 52

भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् / रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्

この御方より、神々・阿修羅・人間を含む全宇宙が生じる。ルドラ、ウペーンドラ、インドラ、チャンドラ、そして天界に住まう最勝のバラモンたちもまた、この御方より出る。

Verse 53

द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् / सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः

あらゆる輝くものの輝きの総体、すべての世界に遍満するテージャスは彼である。彼こそ万有のアートマン、万界の主、マハーデーヴァにしてプラジャーパティ。

Verse 54

सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम् / ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते

太陽こそ三界の至上の神、聖なる三叉の槍のごとき御力である。万物はそこから生じ、そこへと帰って融け入る。

Verse 55

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा / जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः

ヴィプラたちよ、諸世界の有と無は太古にアーディティヤより流れ出た。世界が知るべき星体は、燦然と輝く至光のラヴィ（太陽）である。

Verse 56

अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः / क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः

ここにおいて、刹那・ムフールタ・昼・夜、そしてあらゆる半月（パクシャ）は、幾度も生じ、幾度も滅してゆく。

Verse 57

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च / तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते

月・年・季節・ユガはすべて、あのアーディティヤ（太陽神）なくしては時の数えが成り立たない。

Verse 58

कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः / ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः

時がなければニガマの規定も、ディークシャーも、日々の儀礼の次第もない。季節の区分がなければ、花も根も実もどこから生じようか。

Verse 59

कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा / अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च

作物の成就はどこから来よう。草や薬草の群れさえ、いかにして生じよう。生きとし生けるものの営みは、天にもこの世にも失われる。

Verse 60

जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् / स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः

世界を照らし熱するバースカラがなければ、闇という盗人を誰が退けよう。彼こそ時であり、火であり、十二の相をもつプラジャーパティである。

Verse 61

तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् / स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्

おお、最勝のドヴィジャたちよ。彼は動くものも動かぬものも含めて三界を熱し照らす。彼は光明の集積であり、あらゆる世界の闇を滅する。

Verse 62

उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः

最上の道に拠り、ヴァーユの光輝によってこの世界は、左右・上・下のあらゆる方角から熱せられる。

Verse 63

यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम्

家の中央に吊るされた光り輝く灯火が、左右・上・下を等しく照らして闇を滅するように。

Verse 64

तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः / सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः

そのように、千の光線をもつ天体の王・世界の主である太陽は、その光芒によって全世界を四方から照らし出す。

Verse 65

रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम् / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः

先に述べた太陽の千の光線のうち、さらに七つの光線が最勝であり、諸惑星の運行を導く。

Verse 66

सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः

その七つの光線は、スシュムナー、ハリケーシャ、ヴィシュヴァカルマー、ヴィシュヴァシュラヴァー、さらに二つ—サンパドとヴァスラタ—であり、いずれも殊勝である。

Verse 67

अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः / सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत्

さらに別の光線は「アルヴァーヴァス」と称され、また別のものは「スヴァラート」として知られる。「スシュムナー」は太陽の光線であり、衰えた月さえも養い満たす。

Verse 68

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः / हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते

その「スシュムナー」は横にも上にも巡るものとして称えられる。東方にあるものは「ハリケーシャ」と呼ばれ、また「リクシャヨーニ」とも名づけられる。

Verse 69

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् / विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः

南方では「ヴィシュヴァカルマー」と名づけられた光線がブダ（ बुध）を増し育てる。西方にあるものは「ヴィシュヴァシュラヴァー」で、賢者たちはそれを「シュクラヨーニ」と記す。

Verse 70

संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु / षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः

「サンパドヴァス」と呼ばれる光線は、「ローヒタ」（火星）のヨーニ、すなわち生起の源である。第六の「アルヴァーヴァス」の光線は、ブリハスパティ（木星）のヨーニと説かれる。

Verse 71

शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् / एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः

また「スヴァラート」の光線によって、シャナイシュチャラ（土星）も養われる。このように太陽の威光により、諸惑星・ナクシャトラ・星々は輝きを得る。

Verse 72

वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् / नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः

それらはすべて天にめぐり、この宇宙は幾度も巡転する。しかも衰えないゆえに「ナクシャトラ（宿星）」と呼ばれる。

Verse 73

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः / तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः

これらの領域はまず光線とともに現れ、ついで宿星を成り立たせる太陽が、その領域をしかるべく受け取る。

Verse 74

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् / तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः

功徳によってここを渡り越えた者は、功徳の尽きる時にグラハ（惑星）の依り処を得る。渡らせるゆえに彼らは「ターラカー」と呼ばれ、また白く輝くゆえにもそう呼ばれる。

Verse 75

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि

天なるもの、地なるもの、夜のもの—あらゆる面において、アーディティヤはその光威によって常にすべてを取り込み、修行者のタパスの輝きさえも取り入れる。

Verse 76

स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते / स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः

語根において「スヴァン」は「スヤンダナ（流れ出させる）」の意とも解される。光熱と水とを流動させるゆえに、彼はサヴィターと称される。

Verse 77

बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते / शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते

語根「cadi」は多義であり、hlādana（歓喜）を表すと説かれる。また白さ、アムリタの不死性、そして冷涼さにも顕れると観ぜられる。

Verse 78

सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे / जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे

太陽と月の神聖なる光輝く円輪は天空にあり、水と光から成って白く、丸い壺のようで、吉祥である。

Verse 79

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् / घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु

そこでは、シャシン（月）の円輪は濃き水性より成ると記され、バースカラ（太陽）の白き円輪は濃き光熱性より成ると説かれる。

Verse 80

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः

すべての神々はあまねくこれらの住処に入り、あらゆるマンヴァンタラにおいて星宿と太陽と諸グラハ（惑星神）を依り所として住する。

Verse 81

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च / सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च

それらはまさしく神々の住まいであり、その名のとおりに称される。太陽は「サウラ」の座に入り、ソーマ（月）もまた同様に「サウミヤ」の座に入る。

Verse 82

शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम् / जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः

シュクラ（金星神）は、十六の光に輝く「シャウクラ」の座に入る。ブリハスパティ（木星神）は「ジャイヴァ」の座に、ローヒタ（火星）は「ラウヒタ」の座に入る。

Verse 83

शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा / बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः

シャナイश्चरा（土星神）は「シャナイश्चरा」の座に入り、 देव も同様に「シャーナイश्चरा」に入る。ついでブダ（水星神）は「バウダ」の座に、スヴァルバーヌは自らの座に安住する。

Verse 84

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत / गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम्

すべてのナクシャトラは、それぞれの星宿の座へと入る。これら一切の ग्रह（天体）の住処は、善業を積んだ魂にとって光明の家となる。

Verse 85

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा / स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम्

カルパの初めにこれらは起こり、自生者スヴァヤンブー（梵天）によって造られた。これらの座は、滅尽の大洪水（サンプラヴァ）が来るまで存続する。

Verse 86

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै / अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः

あらゆるマンヴァンタラにおいて、それらの देवस्थान（神々の座）はまことに存する。そこには、その座を司る अभिमानी（主宰神）が繰り返し安住する。

Verse 87

अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह / वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह / अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः

過去とともに過ぎ去った神々、未来とともに来たる神々、そして現在とともに現在に住する定住のスラたちがある。このマンヴァンタラにおいて、グラハ（惑星神）は「ヴァイターニカ」と称される。

Verse 88

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे / त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः

アディティの子ヴィヴァスヴァーンが、ヴァイヴァスヴァタのマンヴァンタラにおける太陽神スーリヤである。さらに、ダルマの子で「トヴィシ」と名づけられる月神ソーマは、ヴァスの一柱と伝えられる。

Verse 89

शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः / बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः

シュクラは神として知られるべきであり、バールガヴァにしてアスラの祭司である。また「ブリハッテージャー」と名づけられる神はアンギラスの子で、神々の師（アーチャールヤ）と伝えられる。

Verse 90

बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः / शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः

ブダは麗しく、トヴィシの子と伝えられる。さらに、緩やかに行くシャナイシュチャラ（サニ）は「ヴィルーパ」と呼ばれ、ヴィヴァスヴァーンとサンジュニャーの子である。

Verse 91

अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः / नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः

アグニよりヴィケーシャーにおいて「ユヴァー」なるローヒタの主が生まれた。また「リクシャ」と名づけられるナクシャトラ（宿星）たちは、ダクシャの娘たるダーक्षायणीであると伝えられる。

Verse 92

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः / सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः

スヴァルバーヌはシンヒカーの子で、衆生を悩ますアスラである。ソーマ（月神）、星宿、諸惑星、太陽に対して驕り高い者として語られる。

Verse 93

स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः / शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः

これらの住処と、そこに住まう神々が説かれた。千の光を放つヴィヴァスヴァット（太陽神）の住処は、白く、火の本質より成る。

Verse 94

सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च / आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम्

千光の輝きの座もまた白く、水の性を帯びる。麗しき五光者（チャンドラ月神）の住まいは、水性で暗色であると伝えられる。

Verse 95

शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु / नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम्

シュクラ（金星）の住処もまた白く水性で、蓮華のごとく十六の光を具える。九光のバウマ（マンガラ火星）の座は水性で赤色である。

Verse 96

हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः / अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम्

十二光のブリハスパティの広大な住処は、緑がかった水性である。マンダ（シャニ土星）の住まいは八光を具え、水性で黒色であると説かれる。

Verse 97

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् / विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः

スヴァルバーヌの闇の住処は、衆生を灼く苦熱の宮である。すべての星々は、水性の光線を放つものと知るべし。

Verse 98

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः / घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः

それらは功徳の名高き者の拠り所であり、色はきわめて白い。濃き水の本性をもち、カルパの初めに造られたものと知るべし。

Verse 99

आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः / नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः

アーディティヤの光線と結びつくゆえに、彼らは光明の本性をもつと説かれる。サヴィトリ（太陽）の直径は九千ヨージャナと伝えられる。

Verse 100

त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः / द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः

そのマンダラの広がりは尺度により三倍と説かれる。また、シャシ（月）の広がりは太陽の広がりの二倍と伝えられる。

Verse 101

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति / उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः

その二者に等しくなったスヴァルバーヌは下方へと這い進む。大地の影を引き上げて、マンダラの円形が造り出されたのである。

Verse 102

स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् / आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु

スヴァルバーヌの広大な住処は第三で、闇に満ちている。彼はアーディティヤより出で、節目（パルヴァ）の時にソーマ（月神）へ赴く。

Verse 103

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु / स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते

彼はソーマからアーディティヤへ至り、また太陽の節目（パルヴァ）において戻る。スヴァルバー（光輝）に押し退けられるゆえ、スヴァルバーヌと呼ばれる。

Verse 104

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते / विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः

月の十六分の一の分量として、バールガヴァ（ शुक्र・金星）が定められる。これはその輪（マンダラ）の直径とヨージャナの尺度に拠る。

Verse 105

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः / बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ

バールガヴァより一パーダ少ないものがブリハスパティと知られる。ブリハスパティよりさらに一パーダ少ないものとして、バウマ（火星）とサウラ（土星）の両者が説かれる。

Verse 106

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः / तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै

その二者の広がりと輪（マンダラ）より一パーダ少ないのがブダ（水星）である。また星々とナクシャトラの形相も、まことに身（かたち）を具え光り輝く。

Verse 107

बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै / प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

真理を知る者は知るべきである。ブダ（＝水星）に似た形の星宿は、その広がりと輪のあり方により、多くはチャンドラ・ヨーガ（月の結び）に結び付く。

Verse 108

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

星々の星宿としての姿は互いに劣り合い、その隔たりは五百・四百・三百・二百ヨージャナと説かれる。

Verse 109

पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च / योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

東西に位置する星の輪は互いに近く、その間隔は一ヨージャナの半分ほどで、それより短いものはない。

Verse 110

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

その上には遠くを巡る三つの惑星がある。サウラ、アンギラサ、そしてヴァクラであり、いずれも歩みの遅いものとして知られるべきである。

Verse 111

तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः / सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

それらの下にはさらに四つの大惑星がある。スーリヤ（太陽）、ソーマ（月）、ブダ（水星）、そしてバールガヴァ（金星）で、いずれも速やかに巡る。

Verse 112

तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः / विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता

あらゆる所にあるṛkṣa（ナクシャトラ）の数だけ、星々もまた幾千万とある。儀軌と規則により、その星宿の運行は定められている。

Verse 113

गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् / उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

それらのナクシャトラにおいて、太陽の運行はアヤナの順序により低くも高くもなる。さらにパルヴァの時、月はウッタラーヤナの道に在る。

Verse 114

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः / तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः

高みにあるがゆえ、明らかな光線によって速やかに見える。その時、彼はダクシナ（南行）の道の低き軌道に依りて進む。

Verse 115

भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा / न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

満月と新月の時、太陽は常に地の境の線に覆われる。ゆえに時にかなって見えず、速やかに没してゆく。

Verse 116

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः / दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

ゆえにアマーヴァーシャーには、北の道にあるニシャーカラ（月）は見える。しかし定めにより、南の道にあっては見えない。

Verse 117

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः / समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

天体の運行が結び合わさることにより、太陽と月は互いに覆い合う。春分・秋分には、その没と出が同じ時刻に等しく起こる。

Verse 118

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ / पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

北方の軌道では、その没と出に隔たりがある。満月と新月においてこの差異を知るべきであり、彼らは星辰の輪に従って巡る。

Verse 119

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् / तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति

光輝ある太陽がダクシナーヤナの道を巡るとき、太陽は諸惑星の下方へと滑り降りるかのように進む。

Verse 120

विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति

広大な輪を成して、その上を月（シャシー）は巡る。さらに全てのナクシャトラの輪は、ソーマ（月）よりも上方へと広がっている。

Verse 121

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्द्ध्र बुधादूर्द्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्द्ध्व वक्रादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः

ナクシャトラの上にはブダ（Mercury）があり、ブダの上にはバールガヴァ（シュクラ／Venus）がある。バールガヴァの上にはヴァクラ（マンガラ／Mars）、そしてヴァクラの上にはブリハスパティ（Jupiter）がある。

Verse 122

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चापि सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः

その上にはシャナイシュチャラ（土星）があり、さらに上にはサプタルシ（七仙）の輪がある。しかもその七人の聖仙の上に、ドゥルヴァ星が高く不動に据えられている。

Verse 123

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च / ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम्

ヨージャナの百や、千の倍量ほどの尺度により、上方には順序に従って星々と惑星との間隔が定まっている。

Verse 124

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौं च दिवि दिव्येन तेज सा / नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो नियताः क्रमात्

諸惑星と月と太陽とは、天において神聖な光を放ちつつ、常に星宿に結びつき、定められた順序に従って巡行する。

Verse 125

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृजवस्तथा / समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः

惑星と星宿と太陽とは、低位・高位を取り、また直行の運動も示す。その合会と離別を、人々は同時に目にする。

Verse 126

परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् / असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः

これらは互いに位置し、互いに結び合う。賢者は、その結合が混淆なく成り立つことを知るべきである。

Verse 127

इत्येवं सन्निवेशो वै वृथिव्या ज्यौतिषस्य च / द्विपानामुदधीनां च पर्वतानां त्थैव च

かくして、大地と聖なるジョーティシャ（天文・占星）の秩序、さらに諸大陸・大海・山々の配置が説き明かされた。

Verse 128

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसंति वै / एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः

諸ヴァルシャ（地域）と河川、そこに住まう者たちについて言えば、すべてのグラハ（惑星）はこれらのナクシャトラにおいて生起した。

Verse 129

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेंऽतरे / विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः

アディティの子ヴィヴァスヴァーン、すなわちスーリヤ（太陽）は、チャークシュシャ・マンヴァンタラにおいてヴィシャーカー宿に生じ、グラハの中で第一である。

Verse 130

त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसोस्सुतः / शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः

輝けるソーマ神はダルマの子にしてヴァスの子、冷ややかな光を放つニシャーカラ（月）として、クリッティカー宿に生じた。

Verse 131

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम् / ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यऋक्षे समुत्थितः

ブリグの子、十六の光を放つシュクラは太陽の後に生じ、星のグラハの中で最も勝れ、ティシャ（Tiṣya）宿に現れた。

Verse 132

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः / फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वासु च जगद्गुरुः

アンギラスの子、十二の光をもつ ग्रहブリハस्पतिは、プールヴァ・パールグニー宿に生じ、世の師（ジャガドグル）と称えられる。

Verse 133

नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः / आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः

九つの光を放ち赤き身をもつ、プラジャーパティの子なる ग्रह（マンガラ／火星）は、プールヴァ・アーシャーダー宿に生じたとシュルティは伝える。

Verse 134

रेवतीष्वेव सप्तार्चिस्तथा सौरिः शनैश्चरः / सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः

レーヴァティー宿には七光のサウリ・シャナイシュチャラ（土星）が生じ、ダニシュター宿には温和なるブダが五光の惑星として現れた。

Verse 135

तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी / आर्श्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः

闇より成り、死（ムリティユ）の子にして衆生を衰滅させるシキーは、アーシュレーシャー宿に生じ、万物を奪う大いなる惑星である。

Verse 136

तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुछ्रिताः / तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः

かくして彼らは、自らの名を戴くダークシャーヤニーの宿々において高く顕れ、闇の威力に満ちたラーフは本性として黒き円輪である。

Verse 137

भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्द्दनः / एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः

バラニー宿において、「チャンドラールカマルダナ（Cand­rārkamardana）」という、月と太陽を制するグラハが生じた。これらの星々とグラハもまた、バールガヴァ等として知るべきである。

Verse 138

जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः / स्पृश्यन्ते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः

生まれのナクシャトラの障りにより、人は欠けを帯びる。その過失に触れられるゆえ、ゆえにそのグラハへの信愛を修すべきである。

Verse 139

सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते / ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनामपि धूमवान्

これらすべてのグラハの根源はアーディティヤ（太陽）と説かれる。ターラー・グラハの中ではシュクラ、ケートゥの中ではドゥーマヴァーン（彗星）が主である。

Verse 140

ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् / नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्

四方に配されたグラハにとって、ドゥルヴァは軸の楔である。ナクシャトラではシュラヴィシュター、アヤナではウッタラーヤナ（北行）が重んじられる。

Verse 141

वर्षाणां चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः / ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ एव च

五種の年のうち、最初はサンヴァツァラと記される。季節ではシシラ（寒季）、月ではマーガが重んじられる。

Verse 142

पक्षाणां शुक्लपक्षश्च तिथीनां प्रतिपत्तथा / अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम्

半月（パクシャ）のうちでは白分（シュクラパクシャ）が、ティティのうちではプラティパダーが、また昼夜の区分においては「アハḥ」（昼）が称えられる。

Verse 143

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः / क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः

ムフールタのうち、最初のムフールタはルドラを守護神とし、またクシャナもニメーシャ等から始まる――時を知る最勝の者たちよ、これがカーラ（時）である。

Verse 144

श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् / भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्त्तते

ダニシュターに始まりシュラヴァナに終わるユガは五年と説かれる。太陽の運行の差異により、それは輪のように巡り回る。

Verse 145

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः / चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः

ゆえにディヴァーカラ（太陽）はカーラ（時）と憶念され、時を知る者は彼をイーシュヴァラと称する。彼は四種の存在を起こし、また退かせる者である。

Verse 146

तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः / इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोर्ऽथनिश्चयात्

それすらも、直接に推し進めるのは顕現せる神、バガヴァーン・ルドラである。かくして義の確定により、これがまさにジョーティシャ（天文暦数）の配列である。

Verse 147

लोकसंव्यवहारार्थ मीश्वरेण विनिर्मितः / उत्तराश्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा

世の営みの秩序のために、これは主イーシュヴァラによって造られた。さらにウッタラーシュラヴァナによって、ドゥルヴァの位にも要約されて据えられた。

Verse 148

सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः / बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः

それは万有の中に四方へと広がり、あたかも円輪の形に住する。劫の初めに、バガヴァーンは智慧をもってそれを起動された。

Verse 149

साश्रयः सो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः / वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः

それは依りどころを持ち、また「我」の思いを帯び、万有の光明なる本質である。これは宇宙形相を主とするプラダーナ（ヴァイシュヴァルーパ）の驚くべき変現である。

Verse 150

नैतच्छक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् / गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां सांसचक्षुषा

これをありのままに数え尽くすことは誰にもできない。人は世俗の眼で、諸々の光体の往来を測り得ない。

Verse 151

आगमादनुमा नाच्च प्रत्यक्षदुपपत्तितः / परिक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता

アーガマと推理と、直接知の妥当性によって——智慧で巧みに吟味したのち——明哲はシュラッダー（信）を確立すべきである。

Verse 152

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः / पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने

眼、聖典（シャーストラ）、水、書記、算術、そして知慧——この五つは、婆羅門たちよ、ジョーティシャの計算を弁別するための要因である。