Shloka 23
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः / पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः
Transliteration
yaścāsau tapate sūryaḥ pibannaṃbho gabhastibhiḥ / pārthivāgnivimiśro 'sau divyaḥ śuciriti smṛtaḥ
Translation
燃え照る太陽は、その光線によって水を飲む。地上の火と交わっていても、なお天なる清浄のものと伝えられる。
Word by Word
यःwho
यः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; relative pronoun, Nominative singular
चand
च:
सम्बन्धसूचकः (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)
असौthat (one)
असौ:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; demonstrative pronoun, Nominative singular
तपतेshines/burns
तपते:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootतप् (धातु)
Formलट्-लकारः, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सूर्यःthe Sun
सूर्यः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
पिबन्drinking
पिबन्:
कर्ता (Agent/कर्ता)
TypeVerb
Rootपा (धातु)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तः; पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; present active participle (drinking) qualifying सूर्यः
अम्भःwater
अम्भः:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअम्भस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (अम्भः = acc. sg. in some usages; also nom./acc.); here object of पिबन्
गभस्तिभिःwith (his) rays
गभस्तिभिः:
करणम् (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootगभस्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्; Instrumental plural
पार्थिव-अग्नि-विमिश्रःmixed with earthly fire
पार्थिव-अग्नि-विमिश्रः:
विशेषणम् (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपार्थिव (प्रातिपदिक) + अग्नि (प्रातिपदिक) + विमिश्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; तत्पुरुषः (पार्थिवेन अग्निना विमिश्रः) / mixed with terrestrial fire; agrees with असौ/सूर्यः
असौthat (Sun)
असौ:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; demonstrative pronoun, Nominative singular (reiterative)
दिव्यःdivine
दिव्यः:
विशेषणम् (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootदिव्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; adjective agreeing with सूर्यः
शुचिःpure
शुचिः:
विशेषणम् (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुचि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; adjective agreeing with सूर्यः
इतिthus
इति:
वाक्यसूचकः (Quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्ययम्; उद्धरण/वाक्यसमाप्तिसूचकः (quotative particle)
स्मृतःis remembered/called
स्मृतः:
प्रधानीय-क्रिया (Predicative/कर्मणि-क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्तः (भूतकर्मणि/कर्मणि प्रयोगः); पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; past passive participle: 'is called/remembered'