Shloka 40
Vasiṣṭha-gamana
Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara
Devanagari script
चिरं निरूप्य मनसा तान्विलोक्य च सादरम् / उज्जीवयञ्छनैर्वाचा मा भैष्टेति महामतिः
Transliteration
ciraṃ nirūpya manasā tānvilokya ca sādaram / ujjīvayañchanairvācā mā bhaiṣṭeti mahāmatiḥ
Translation
久しく心に思案し、敬意をもって彼らを見つめたのち、大いなる智者はやわらかな声で励ました――「恐れるな」。
Word by Word
चिरम्for long
चिरम्:
अधिकरण (Time/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootचिरम् (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb of time) ‘for a long time’
निरूप्यhaving considered
निरूप्य:
पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
TypeVerb
Rootनि + रूप् (रूप् धातु)
Formल्यप्/क्त्वा-समकक्ष अव्ययकृदन्त (gerund) ‘having examined/considered’; उपसर्गः ‘नि’
मनसाwith (his) mind
मनसा:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
तान्them
तान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; सर्वनाम-रूपम्
विलोक्यhaving looked at
विलोक्य:
पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
TypeVerb
Rootवि + लोक् (लोक् धातु)
Formल्यप्/क्त्वा-समकक्ष अव्ययकृदन्त (gerund) ‘having looked at’; उपसर्गः ‘वि’
चand
च:
सम्बन्ध/समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
सादरम्respectfully
सादरम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootस + आदर (प्रातिपदिक)
Formक्रियाविशेषण-प्रयोगः (adverbial accusative) नपुंसक-द्वितीया एकवचन; ‘with respect’
उज्जीवयन्reviving/encouraging
उज्जीवयन्:
कर्ता (Agent/कर्ता)
TypeVerb
Rootउत् + जीव् (जीव् धातु) + णिच् (causative)
Formवर्तमान-कृदन्त (शतृ-प्रत्ययान्त present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘reviving/encouraging’
शनैःgently/slowly
शनैः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootशनैः (अव्यय)
Formरीतिवाचक-अव्यय (adverb)
वाचाwith (his) speech
वाचा:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
माdo not
मा:
सम्बन्ध/निषेध (Prohibition)
TypeIndeclinable
Rootमा (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (prohibitive particle), लोट्/विधिलिङ् सह
भैष्टbe afraid
भैष्ट:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभी (भी धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; ‘be afraid’ (prohibitive with मा)
इतिthus
इति:
सम्बन्ध/उद्धरण (Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative)
महामतिःthe great-minded (sage)
महामतिः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमहा + मति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः—महती मतिः यस्य/महती मतिः