Shloka 40
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
हितं तदात्मनः प्रोक्तं मृगेण स विचारयन् / तावत्तत्पृष्ठसंलग्नं मृगयुग्ममुपागतम्
Transliteration
hitaṃ tadātmanaḥ proktaṃ mṛgeṇa sa vicārayan / tāvattatpṛṣṭhasaṃlagnaṃ mṛgayugmamupāgatam
Translation
鹿が自らの益のために語った言葉を彼が思案していると、その時、背に寄り添うかのように一対の鹿が近づいて来た。
Word by Word
हितम्benefit; what is good
हितम्:
कर्म/विषय (object/topic)
TypeNoun
Rootहित (प्रातिपदिक; कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; भूतकृदन्त (क्त) ‘हित’ = welfare/benefit
तत्that
तत्:
विशेष्य-निर्देश (deictic)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
आत्मनःfor himself/of self
आत्मनः:
षष्ठी-सम्बन्ध
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
प्रोक्तम्spoken/declared
प्रोक्तम्:
विशेषण (of hitaṃ)
TypeVerb
Rootप्र + वच् (धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘said/declared’
मृगेणby a deer
मृगेण:
करण/कर्ता (agent/instrumental)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम
विचारयन्considering
विचारयन्:
कर्तृ-विशेषण (concomitant action)
TypeVerb
Rootवि + चर् (धातु)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘considering’
तावत्just then
तावत्:
काल/परिमाण (temporal)
TypeIndeclinable
Rootतावत् (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formपरिमाण/कालवाचक-अव्यय (so long/just then)
तत्that
तत्:
विशेषण/निर्देश
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘मृगयुग्मम्’ विशेषयति
पृष्ठसंलग्नम्clinging to the back
पृष्ठसंलग्नम्:
कर्म-विशेषण (qualifier of mṛgayugmam)
TypeAdjective
Rootपृष्ठ + संलग्न (प्रातिपदिक; कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—पृष्ठे संलग्नम् (सप्तमी-तत्पुरुष)
मृगयुग्मम्a pair of deer
मृगयुग्मम्:
कर्ता/विषय (subject/topic)
TypeNoun
Rootमृग + युग्म (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—मृगाणां युग्मम् (षष्ठी-तत्पुरुष)
उपागतम्had come near
उपागतम्:
क्रिया/विधेय (predicate of mṛgayugmam)
TypeVerb
Rootउप + आ + गम् (धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘having come/arrived’