Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 22
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
आतिथ्यमस्मदुपपादितमाशु राज्ञा संभावनीयमिति नः कुलदेशिकाज्ञा / राजा ततो मुनिवरेण कृताभ्यनुज्ञः संप्राविशत्पुरवरं स्वकृते कृतं तत्
Transliteration
ātithyamasmadupapāditamāśu rājñā saṃbhāvanīyamiti naḥ kuladeśikājñā / rājā tato munivareṇa kṛtābhyanujñaḥ saṃprāviśatpuravaraṃ svakṛte kṛtaṃ tat
Translation
王が私たちのために速やかに整えた饗応は、敬って受けるべきもの――それが我らの家系の師の教えである。こうして高徳の牟尼の許しを得た王は、自らのために設えられた最上の都へと入っていった。
Word by Word
आतिथ्यम्hospitality
आतिथ्यम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआतिथ्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अस्मत्-उपपादितम्provided by us
अस्मत्-उपपादितम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअस्मद् (सर्वनाम) + उपपादित (उप + √पद्/√पाद्, क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (अस्माभिः उपपादितम्) विशेषणम् (आतिथ्यम्)
आशुquickly
आशु:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootआशु (अव्यय)
Formअव्यय; शीघ्रार्थक
राज्ञाby the king
राज्ञा:
Kartr̥ (कर्तृ/Agent)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/कर्तृ), एकवचन
संभावनीयम्worthy of honor
संभावनीयम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसम् + √भाव् (धातु) → संभावनीय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तव्यत्/अनीयर्-प्रत्ययार्थक (fit to be honored/esteemed) विशेषणम् (आतिथ्यम्)
इतिthus
इति:
Vākyārtha-marker (इति-प्रयोग)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/वाक्यसमाप्तिसूचक
नःour
नः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), बहुवचन; enclitic
कुल-देशिक-आज्ञाthe command of the family preceptor
कुल-देशिक-आज्ञा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकुल + देशिक + आज्ञा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (कुलदेशिकस्य आज्ञा)
राजाthe king
राजा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
ततःthen
ततः:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रमवाचक (then)
मुनि-वरेणby the excellent sage
मुनि-वरेण:
Kartr̥/Hetu (कर्तृ/हेतु)
TypeNoun
Rootमुनि + वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/कर्तृ), एकवचन; कर्मधारयः (श्रेष्ठेन मुनिना)
कृत-अभ्यनुज्ञःhaving received permission
कृत-अभ्यनुज्ञः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootकृत (√कृ, क्त) + अभ्यनुज्ञा (अभि + अनु + √ज्ञा, क्त/भाव)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः; विशेषणम् (राजा) अर्थः: 'having obtained permission'
संप्राविशत्entered
संप्राविशत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + प्र + √विश् (धातु)
Formलङ्-लकार, परस्मैपद, प्रथमा-पुरुष, एकवचन
पुर-वरम्the excellent city
पुर-वरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपुर + वर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (श्रेष्ठं पुरम्)
स्व-कृतेin what was done by himself / in his own act
स्व-कृते:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootस्व + कृत (√कृ, क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुषः (स्वेन कृते)
कृतम्done
कृतम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formकृदन्त-क्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (तत् इति सर्वनामस्य विशेषणम्)
तत्that (act/thing)
तत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन