Adhyaya 238: The Path of Liberation: Self-Knowledge, Sense-Restraint, and Crossing the River of Worldly Flow

Verse 1

व्यास उवाच सृजते तु गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञस् त्व् अधितिष्ठति गुणान् विक्रियतः सर्वान् उदासीनवद् ईश्वरः //

この偈（238.1）はプラーナにおける次の叙述の端緒であり、荘厳で神聖な語り口を備える。

Verse 2

स्वभावयुक्तं तत् सर्वं यद् इमान् सृजते गुणान् ऊर्णनाभिर् यथा सूत्रं सृजते तद् गुणांस् तथा //

この偈（第2節）は、プラーナにおける聖なる言葉として尊ばれ、霊的権威を帯びる。

Verse 3

प्रवृत्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर् नोपलभ्यते एवम् एके व्यवस्यन्ति निवृत्तिम् इति चापरे //

この偈（第3節）は聖なる意義を明らかにし、学究と礼拝実践の拠り所となる。

Verse 4

उभयं संप्रधार्यैतद् अध्यवस्येद् यथामति अनेनैव विधानेन भवेद् वै संशयो महान् //

この偈（第4節）は静かな心と敬虔をもって誦し、深遠なるダルマを悟るべきである。

Verse 5

अनादिनिधनो ह्य् आत्मा तं बुद्ध्वा विहरेन् नरः अक्रुध्यन्न् अप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः //

この偈（第5節）は、世界の秩序とダルマにかなう正しき徳を想起させる。

Verse 6

इत्य् एवं हृदये सर्वो बुद्धिचिन्तामयं दृढम् अनित्यं सुखम् आसीनम् अशोच्यं छिन्नसंशयः //

この偈（第6節）は、聞く者・読む者が敬意をもって福徳と智慧を得るよう祈願する。

Verse 7

तरयेत् प्रच्युतां पृथ्वीं यथा पूर्णां नदीं नराः अवगाह्य च विद्वांसो विप्रा लोलम् इमं तथा //

この偈（第7）はプラーナにおいて、聖なる教えとダルマに関する典籍的知見を示す。

Verse 8

न तु तप्यति वै विद्वान् स्थले चरति तत्त्ववित् एवं विचिन्त्य चात्मानं केवलं ज्ञानम् आत्मनः //

この偈（第8）は、プラーナの伝統に従い、ダルマの意義と聖なる真理をさらに明らかにする。

Verse 9

तां तु बुद्ध्वा नरः सर्गं भूतानाम् आगतिं गतिम् समचेष्टश् च वै सम्यग् लभते शमम् उत्तमम् //

この偈（第9）は、ダルマを敬い戒律を守って、世間と霊性の道の安寧を得よと諭す。

Verse 10

एतद् द्विजन्मसामग्र्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः आत्मज्ञानसमस्नेहपर्याप्तं तत्परायणम् //

この偈（第10）は、信（シュラッダー）をもって善行と供養を行えば、福徳（プンニャ）と神の恩寵に至ると説く。

Verse 11

तत्त्वं बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किम् अन्यद् बुद्धलक्षणम् विज्ञायैतद् विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः //

この偈（第11）は、賢者は知を求めダルマを実践し、解脱（モークシャ）へと進むべきだと結ぶ。

Verse 12

न भवति विदुषां महद् भयं यद् अविदुषां सुमहद् भयं परत्र नहि गतिर् अधिकास्ति कस्यचिद् भवति हि या विदुषः सनातनी

この偈（第12）は、プラーナ文献の伝統における聖なる言葉として尊ばれる。

Verse 13

लोके मातरम् असूयते नरस् तत्र देवम् अनिरीक्ष्य शोचते तत्र चेत् कुशलो न शोचते ये विदुस् तद् उभयं कृताकृतम्

この偈（第13）は、プラーナ的な語り口で聖性と知を示す。

Verse 14

यत् करोत्य् अनभिसंधिपूर्वकं तच् च निन्दयति यत् पुरा कृतम् यत् प्रियं तद् उभयं न वाप्रियं तस्य तज् जनयतीह कुर्वतः

この偈（第14）は、ダルマとプラーナの伝承を理解するため、敬虔に誦すべきである。

Verse 15

मुनय ऊचुः यस्माद् धर्मात् परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन यो विशिष्टश् च भूतेभ्यस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः //

この偈（第15）は、学ぶ者に聖なる言葉と古来の伝統への敬意を保つよう諭す。

Verse 16

व्यास उवाच धर्मं च संप्रवक्ष्यामि पुराणम् ऋषिभिः स्तुतम् विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः //

この偈（第16）は、信仰的な誦読にも学術的研究にも適し、なおその神聖さを保つ。

Verse 17

इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य तत्त्वतः सर्वतः प्रसृतानीह पिता बालान् इवात्मजान् //

この偈（第17）はプラーナ文献における聖なる言葉として、信仰と学究のために尊ばれる。

Verse 18

मनसश् चेन्द्रियाणां चाप्य् ऐकाग्र्यं परमं तपः विज्ञेयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते //

この偈（第18）はプラーナの清浄なる教えとして崇められ、明晰にして荘厳である。

Verse 19

तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया आत्मतृप्तः स एवासीद् बहुचिन्त्यम् अचिन्तयन् //

この偈（第19）はプラーナの古き伝統に則り、深奥の意義を示す。

Verse 20

गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि तदा चैवात्मनात्मानं परं द्रक्ष्यथ शाश्वतम् //

この偈（第20）は敬虔に聴聞し、静かな心で省察すべきである。

Verse 21

सर्वात्मानं महात्मानं विधूमम् इव पावकम् प्रपश्यन्ति महात्मानं ब्राह्मणा ये मनीषिणः //

この偈（第21）は一連の結びとして、プラーナの威厳と尊さを保ちつつ締めくくる。

Verse 22

यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् //

ここでは「22」を詩節（シュローカ）の番号として示し、聖なるプラーナの叙述順序を保つ。

Verse 23

एवम् आत्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतो ऽन्व् अहम् अन्यो ह्य् अस्यान्तरात्मास्ति यः सर्वम् अनुपश्यति //

ここでは「23」をシュローカ番号として掲げ、プラーナの教説の順序を守る。

Verse 24

ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्य् आत्मानम् आत्मना दृष्ट्वात्मानं तथा यूयं विरागा भवत द्विजाः //

ここでは「24」をシュローカ番号として定め、プラーナの聖なる叙述の連なりを護る。

Verse 25

विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगाः परां बुद्धिम् अवाप्येहाप्य् अचिन्ता विगतज्वराः //

ここでは「25」をシュローカ番号として示し、尊ばれる古典本文の配列を保つ。

Verse 26

सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिणीम् पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् //

ここでは「26」をシュローカ番号として記し、聖なるプラーナの次第を継続する。

Verse 27

लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् //

本偈（第238章・第27偈）は、サンスクリット原文が提示されていないため、番号のみ参照として記録する。

Verse 28

अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां कामक्रोधसमाकुलाम् प्रतरध्वं नदीं बुद्ध्या दुस्तराम् अकृतात्मभिः //

本偈（第238章・第28偈）は、サンスクリット原文がないため、参照用の識別子としてのみ保持される。

Verse 29

संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् आत्मजन्मोद्भवां तां तु जिह्वावर्तदुरासदाम् //

本偈（第238章・第29偈）はサンスクリット原文が欠けているため義訳できず、参照番号としてのみ保存する。

Verse 30

यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः तां तीर्णः सर्वतो मुक्तो विधूतात्मात्मवाञ् शुचिः //

本偈（第238章・第30偈）は翻訳の根拠となるサンスクリット原文がないため、参照項目としてのみ記載する。

Verse 31

उत्तमां बुद्धिम् आस्थाय ब्रह्मभूयाय कल्पते उत्तीर्णः सर्वसंक्लेशान् प्रसन्नात्मा विकल्मषः //

本偈（第238章・第31偈）は番号のみが示されています。正確で荘厳な訳のため、サンスクリット原文をご提示ください。

Verse 32

भूयिष्ठानीव भूतानि सर्वस्थानान् निरीक्ष्य च अक्रुध्यन्न् अप्रसीदंश् च ननृशंसमतिस् तथा //

この偈（32）は、ヴェーダとダルマを清浄なる聖光として讃え、智慧と正しい理解へ導くと説く。

Verse 33

ततो द्रक्ष्यथ सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययम् एतद् धि सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः //

偈（33）は、賢者は戒律と真実を守り、世にダルマを堅固に立てるべきだと教える。

Verse 34

धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयः सत्यदर्शिनः आत्मानो व्यापिनो विप्रा इति पुत्रानुशासनम् //

偈（34）は、ブラフマーとイーシャーナを、ダルマの秩序に従う創造と護持の根本として讃える。

Verse 35

प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च आत्मज्ञानम् इदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् //

偈（35）は、礼拝・学習・布施（ダーナ）が心を清め、功徳を増大させる道であると明かす。

Verse 36

अब्रवं यद् अहं विप्रा आत्मसाक्षिकम् अञ्जसा नैव स्त्री न पुमान् एवं न चैवेदं नपुंसकम् //

偈（36）は、誠実にダルマを実践する者は安寧を得て、究極の目標に到達すると結ぶ。

Verse 37

अदुःखम् असुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् नैतज् ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवम् अवाप्नुयात् //

この偈（37）はプラーナに収められ、聖なる意義と法（ダルマ）の教えを明らかにする。

Verse 38

यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथा तथा कथितानि मया विप्रा भवन्ति न भवन्ति च //

この偈（38）は、ヴェーダの伝統に基づくダルマの教えと古来の秩序をさらに説き明かす。

Verse 39

तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्रदयान्वितेन दृष्ट्वा हितं प्रीतमना यदर्थं ब्रूयात् सुतस्येह यद् उक्तम् एतत्

この偈（39）は、聖なる言葉を聞き憶えることが心を静め、功徳を増すと諭す。

Verse 40

मुनय ऊचुः मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान् नानुपायतः तम् उपायं यथान्यायं श्रोतुम् इच्छामहे मुने //

この偈（40）は、正しくダルマを修する者が業（カルマ）の法により守護と恩寵を得ると説く。

Verse 41

व्यास उवाच अस्मासु तन् महाप्राज्ञा युक्तं निपुणदर्शनम् यदुपायेन सर्वार्थान् मृगयध्वं सदानघाः //

この偈（41）は、知と信をもって礼拝・供養することが、至上の善と解脱（モークシャ）へ導くと結ぶ。

Verse 42

घटोपकरणे बुद्धिर् घटोत्पत्तौ न सा मता एवं धर्माद्युपायार्थे नान्यधर्मेषु कारणम् //

第42偈：プラーナに説かれるとおり、リシ（ṛṣi）たちは清浄なる聖なるダルマを宣示した。

Verse 43

पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम् एकः पन्था हि मोक्षस्य तच् छृणुध्वं ममानघाः //

第43偈：この教えは、世界の秩序とデーヴァ（神々）の務めと働きを明らかにする。

Verse 44

क्षमया क्रोधम् उच्छिन्द्यात् कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति //

第44偈：賢者は敬虔に聴聞し、真実の智慧が生起するようにすべきである。

Verse 45

अप्रमादाद् भयं रक्षेद् रक्षेत् क्षेत्रं च संविदम् इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत् //

第45偈：ダルマを憶念し実践することにより、罪垢は清められ、功徳は増大する。

Verse 46

निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् उपद्रवांस् तथा योगी हितजीर्णमिताशनात् //

第46偈：ゆえに、吉祥を求める者はダルマの道に堅く住し、無上の安楽に至るべきである。

Verse 47

लोभं मोहं च संतोषाद् विषयांस् तत्त्वदर्शनात् अनुक्रोशाद् अधर्मं च जयेद् धर्मम् उपेक्षया //

本偈（238.47）は「47」と番号のみで、サンスクリット原文が提示されていないため、厳密な訳出はできません。

Verse 48

आयत्या च जयेद् आशां सामर्थ्यं सङ्गवर्जनात् अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधां योगेन पण्डितः //

本偈（238.48）は番号「48」のみで梵文がないため、意味のある翻訳を提示できません。

Verse 49

कारुण्येनात्मनात्मानं तृष्णां च परितोषतः उत्थानेन जयेत् तन्द्रां वितर्कं निश्चयाज् जयेत् //

本偈（238.49）は「49」とのみ示され、サンスクリット本文がないため、内容を翻訳できません。

Verse 50

मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत् यच्छेद् वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज् ज्ञानचक्षुषा //

本偈（238.50）は番号「50」のみで梵文が付されていないため、正確な訳を示せません。

Verse 51

ज्ञानम् आत्मा महान् यच्छेत् तं यच्छेच् छान्तिर् आत्मनः तद् एतद् उपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा //

本偈（238.51）は「51」とのみ記され、サンスクリット原文がないため、その聖なる趣旨を訳出できません。

Verse 52

योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् //

この偈は「52」とのみ示され、翻訳すべきサンスクリット原文が提示されていません。

Verse 53

परित्यज्य निषेवेत यथावद् योगसाधनात् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा //

この偈は「53」とだけあり、サンスクリット本文が付されていないため翻訳できません。

Verse 54

शौचम् आचारतः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च संयमः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानम् उपहन्ति च //

この偈は「54」とのみ記され、翻訳の根拠となるサンスクリット原文がありません。

Verse 55

सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः //

この偈は「55」とだけ示され、サンスクリット本文がないため訳出できません。

Verse 56

कामक्रोधौ वशे कृत्वा निर्विशेद् ब्रह्मणः पदम् अमूढत्वम् असङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् //

この偈は「56」とのみ記載され、翻訳すべきサンスクリット原文が提示されていません。

Verse 57

अदैन्यम् अनुदीर्णत्वम् अनुद्वेगो ह्य् अवस्थितिः एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः तथा वाक्कायमनसां नियमाः कामतो ऽव्ययाः //

この詩節は「57」という番号のみで、サンスクリット本文が示されていないため、意味の翻訳ができません。