Adhyaya 32

Verse 1

कपिल उवाच अथ यो गृहमेधीयान्धर्मानेवावसन्गृहे । काममर्थं च धर्मान्स्वान्दोग्धि भूय: पिपर्ति तान् ॥ १ ॥

カピラは言った。家住みに執着し、家にあって儀礼的な法のみを行う者は、そこから欲望と利得の果を搾り取り、また繰り返しそれらを養い続ける。

Verse 2

स चापि भगवद्धर्मात्काममूढ: पराङ्‍मुख: । यजते क्रतुभिर्देवान्पितृंश्च श्रद्धयान्वित: ॥ २ ॥

そのような者は欲望に惑わされ、主の法（バガヴァタ・ダルマ）から背を向ける。信をもって祭儀により神々や祖霊を祀っても、クリシュナ意識すなわちバクティには関心がない。

Verse 3

तच्छ्रद्धयाक्रान्तमति: पितृदेवव्रत: पुमान् । गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपा: पुनरेष्यति ॥ ३ ॥

そのような者は信に心を奪われ、祖霊と神々への誓願に励んで月界へ赴く。そこでソーマの精を飲み、やがて再びこの世界へ戻って来る。

Verse 4

यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरि: । तदा लोका लयं यान्ति त एते गृहमेधिनाम् ॥ ४ ॥

ハリがアナンタ・シェーシャの蛇の寝床に横たわるとき、物質に執着する者たちの月界などの天界を含む一切の世界は、溶滅（ラヤ）へと帰する。

Verse 5

ये स्वधर्मान्न दुह्यन्ति धीरा: कामार्थहेतवे । नि:सङ्गा न्यस्तकर्माण: प्रशान्ता: शुद्धचेतस: ॥ ५ ॥

賢明で堅固な者は、欲と利のために自らの本分（スヴァダルマ）を搾取しない。執着なく行為を捧げ、静まり、清らかな意識に住する。

Verse 6

निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृता: । स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा ॥ ६ ॥

離欲の法（ニヴリッティ・ダルマ）に励み、所有心と偽我を離れ、スヴァダルマから得た清浄なサットヴァと完全に浄められた意識によって本来の位に安住し、容易に神の王国へ入る。

Verse 7

सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् । परावरेशं प्रकृतिमस्योत्पत्त्यन्तभावनम् ॥ ७ ॥

かく解脱した者は、太陽の門を通って、万方に面するプルシャへ近づく。彼は霊界と物質界の主であり、プラクリティの顕現と消滅の至上因である。

Verse 8

द्विपरार्धावसाने य: प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते । तावदध्यासते लोकं परस्य परचिन्तका: ॥ ८ ॥

至上主のヒラニヤガルバ展開を礼拝する者は、二つのパラールダの終わり、すなわちブラフマーさえ滅する時まで、この物質世界にとどまる。

Verse 9

क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन्मनइन्द्रियार्थ- भूतादिभि: परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षु: । अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं पराख्यमनुभूय पर: स्वयम्भू: ॥ ९ ॥

三つのグナから成る物質自然の、二つのパラールダと呼ばれる越え難い時を経験したのち、至高の自生者ブラフマーは、地・水・火・風・空・心・感官の対象などの層に覆われた物質宇宙を収束させるため未顕現（アヴィヤクタ）に入り、そして至高の御座へ帰還する。

Verse 10

एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागा: । तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमाना: ॥ १० ॥

調息と心の制御によって世俗への執着を離れたヨーギーたちは、はるか遠いブラフマローカに至り、主ブラフマーの身に入る。身を捨てた後、彼らはブラフマーの身体に融け込むゆえ、ブラフマーが解脱して、原初のプルシャにして至上ブラフマンであるシュリー・バガヴァーンの御座へ赴くとき、そのヨーギーたちも我慢なく共に神の国へ入る。

Verse 11

अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् । श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि ॥ ११ ॥

ゆえに、愛する母よ、すべての存在の心の蓮華に住まい、その威光がシュルティに語られる至上人格神に、バクティの情をもって直接帰依しなさい。

Verse 12

आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेदद‍ृष्टय‍ाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥

母よ、動くものと動かぬものの始原であるヴェーダガルバのブラフマーも、サナト・クマーラらのヨーゲーシュヴァラ、シッダ、そしてヨーガの道を開いた聖仙たちも、差別の見方と「自分が行為者だ」という我慢ゆえに、サグナのブラフマンとしてのバガヴァーン、プルシャ・リシャバ（至上のプルシャ）を礼拝する。彼らは無欲の行為によって執着を離れていても、主の姿である時（カーラ）が三グナの交錯を始めると、再び輪廻に戻り、以前と同じ形と位に生まれ出る。パラメーシュティヤの威光さえダルマによって形作られたものであり、それを享受したのち、グナが交錯すればまた戻って来る。

Verse 13

आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेदद‍ृष्टय‍ाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥

母よ、動くものと動かぬものの始原であるヴェーダガルバのブラフマーも、サナト・クマーラらのヨーゲーシュヴァラ、シッダ、そしてヨーガの道を開いた聖仙たちも、差別の見方と「自分が行為者だ」という我慢ゆえに、サグナのブラフマンとしてのバガヴァーン、プルシャ・リシャバを礼拝する。彼らは無欲の行為によって執着を離れていても、主の姿である時（カーラ）が三グナの交錯を動かすと、再び輪廻に戻り、同じ形と位に生まれ出る。パラメーシュティヤの栄華さえダルマの産物であり、それを味わったのち、グナが交錯すればまた戻って来る。

Verse 14

आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेदद‍ृष्टय‍ाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥

母よ、たとえ人が特別な私益をもって至上人格神を礼拝するとしても、創造の時、三つのグナの相互作用が始まると、時の力により、ヴェーダの知を宿すヴェーダガルバのブラフマーや、サナト・クマーラらの大聖者、ヨーガを興したシッダたちは、以前と同じ姿と地位のまま物質界へ再び戻って来る。

Verse 15

आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेदद‍ृष्टय‍ाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥

パラメーシュティヤの位と大いなる威光もまたダルマによって形づくられたものだ。それを享受しても、グナの混交が起こればデーヴァ・リシたちは再び戻る。創造の初め、時の力により、彼らは以前の姿と地位のまま再び現れる。

Verse 16

ये त्विहासक्तमनस: कर्मसु श्रद्धयान्विता: । कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्‍नश: ॥ १६ ॥

この物質世界に強く執着する者たちは、信をもって定められた義務を見事に果たし、禁じられていない日々の行いをことごとく実践する。しかしその心は行為の果報への執着に縛られている。

Verse 17

रजसा कुण्ठमनस: कामात्मानोऽजितेन्द्रिया: । पितृन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशया: ॥ १७ ॥

情性（ラジャス）に駆られた彼らは不安に満ち、欲望に支配され、感覚を制御できない。家庭への望みに執着して日々祖霊を祀り、家族・社会・国家の経済状態を良くするため昼夜忙しく働く。

Verse 18

त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधस: । कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विष: ॥ १८ ॥

彼らはダルマ・アルタ・カーマの三つだけに関心を寄せるゆえ「トライ・ヴァルギカ」と呼ばれる。束縛された魂を救うハリに背を向け、超越の武勇ゆえに聴聞に値するマドゥドヴィシャのリーラー・カターにも興味を示さない。

Verse 19

नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम् । हित्वा श‍ृण्वन्त्यसद्गाथा: पुरीषमिव विड्भुज: ॥ १९ ॥

まことに、アチュタの御業の甘露を捨てて卑しい物語を聞く者は天の配剤により迷わされ、糞を食む豚にたとえられる。

Verse 20

दक्षिणेन पथार्यम्ण: पितृलोकं व्रजन्ति ते । प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृत: ॥ २० ॥

そのような物質主義者は太陽の南行の道、ヤマの路によってピトリローカへ赴くが、やがて再びこの世に戻り、自らの家系に生まれて、誕生から火葬場に至るまで同じ果報の業を繰り返す。

Verse 21

ततस्ते क्षीणसुकृता: पुनर्लोकमिमं सति । पतन्ति विवशा देवै: सद्यो विभ्रंशितोदया: ॥ २१ ॥

やがて功徳が尽きると、より高次の配剤により彼らは抗えず、得た栄達をたちまち失ってこの世へと落ち戻る。

Verse 22

तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् । तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम् ॥ २२ ॥

ゆえに母よ、全身全霊で至上主を礼拝しなさい。御徳に依りて起こるバクティによって、礼拝に値する蓮華の御足に帰依しなさい。

Verse 23

वासुदेवे भगवति भक्तियोग: प्रयोजित: । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २३ ॥

バガヴァーン・ヴァースデーヴァに捧げられたバクティ・ヨーガは、たちまち離欲と、ブラフマンを観ずる智—自己実現—を生み出す。

Verse 24

यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभि: । न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियमप्रियमित्युत ॥ २४ ॥

高貴な献身者の心が感覚の働きの中で等しく保たれるとき、彼は好ましい・好ましくないという差別を取らず、超越的な平静に住する。

Verse 25

स तदैवात्मनात्मानं नि:सङ्गं समदर्शनम् । हेयोपादेयरहितमारूढं पदमीक्षते ॥ २५ ॥

そのとき清らかな献身者は、自らを物質に汚されぬ無執着の者、平等に観る者、捨取の分別を離れた者として見、超越の位に登ったと悟る。

Verse 26

ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वर: पुमान् । द‍ृश्यादिभि: पृथग्भावैर्भगवानेक ईयते ॥ २६ ॥

至上人格神バガヴァーンのみが完全なる超越知そのものである。しかし理解の道の違いにより、彼は無相のブラフマン、内在のパラマートマー、あるいは至上の人格神およびプルシャ・アヴァターラとして現れる。

Verse 27

एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिन: । युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यदसङ्गस्तु कृत्स्‍नश: ॥ २७ ॥

すべてのヨーギーに共通する最高の要点は、物質への完全な離欲、すなわち徹底した無執着であり、それは種々のヨーガによって達成される。

Verse 28

ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा ॥ २८ ॥

超越に背を向ける者は、推測的な感覚認識によって無 गुणのブラフマンをも別様に捉える。ゆえに誤った思弁により、万物は彼らに相対的に映る。

Verse 29

यथा महानहंरूपस्त्रिवृत्पञ्चविध: स्वराट् । एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यत: ॥ २९ ॥

総体のエネルギーであるマハット・タットヴァから、わたしは偽我（アハンカーラ）を顕し、そこから三グナ、五大元素、ジーヴァの意識、十一の感官、そして物質の身体が生じた。同様に、全宇宙は至上の人格神シュリー・バガヴァーンより現れた。

Verse 30

एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यश: । समाहितात्मा नि:सङ्गो विरक्त्या परिपश्यति ॥ ३० ॥

この完全な知は、信とバクティをもって常にヨーガを修し、心を統一し、物質的交わりから離れ、離欲によって観照する者に現れる。彼はつねに至上主への想念に没入している。

Verse 31

इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्ब्रह्म-दर्शनम् । येनानुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ३१ ॥

敬愛する母よ、わたしはすでにブラフマンの直観（ブラフマ・ダルシャナ）というこの智慧を説いた。これにより、プラクリティとプルシャの真実と、その相互関係が悟られる。

Verse 32

ज्ञानयोगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षण: । द्वयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षण: ॥ ३२ ॥

わたしに定まるジュニャーナ・ヨーガは、グナを超えた境地に至り、バクティの相を帯びる。直接のバクティであれ哲学的探究であれ、到達点は一つ――至上人格神シュリー・バガヴァーンである。

Verse 33

यथेन्द्रियै: पृथग्द्वारैरर्थो बहुगुणाश्रय: । एको नानेयते तद्वद्भगवान्शास्त्रवर्त्मभि: ॥ ३३ ॥

多くの性質をもつ一つの対象が、異なる感官の門によってさまざまに味わわれるように、シュリー・バガヴァーンは本来一である。だが聖典の多様な規定に従い、あたかも種々に異なるかのように現れる。

Verse 34

क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण द‍ृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वद‍ृक् ॥ ३६ ॥

果報を求める行為と祭祀、布施、苦行、聖典の学習と哲理の探究、心の制御と感官の征服、サンニャーサの受持とヴァルナ＝アーシュラマの定められた義務の遂行、諸々のヨーガ支分ととりわけバクティ・ヨーガ、執着と離欲の両相を備えたダルマ、アートマ・タットヴァの悟りと堅固なヴァイラーギャ——これらに通暁する修行者は、バガヴァーンを、世におけるサグナとしても超越のニルグナとしても、ありのままに体得する。

Verse 35

क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण द‍ृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वद‍ृक् ॥ ३६ ॥

多様なヨーガの支分とバクティ・ヨーガ、そして執着と離欲の両相を備えたダルマによって歩む修行者は、修行の諸道に熟達し、バガヴァーンを体得するにふさわしくなる。

Verse 36

क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण द‍ृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वद‍ृक् ॥ ३६ ॥

アートマ・タットヴァを正しく悟り、堅固なヴァイラーギャを備えるとき、修行者は自ら輝くバガヴァーンを、サグナとしても超越のニルグナとしても体験する。

Verse 37

प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाव्यक्तगतेर्योऽन्तर्धावति जन्तुषु ॥ ३७ ॥

母よ、私はバクティ・ヨーガの本質を四つの形として汝に説き明かした。また、目に見えぬ歩みをもつ永遠の時（カーラ）が、生きとし生けるものを追い立てていることも語った。

Verse 38

जीवस्य संसृतीर्बह्वीरविद्याकर्मनिर्मिता: । यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मन: ॥ ३८ ॥

生きとし生けるものには、無明に基づく業によって形づくられた多様な輪廻の境涯がある。母よ、その忘却の中へ入り込むと、アートマンは自らの行き着く終わりがどこかを知ることができない。

Verse 39

नैतत्खलायोपदिशेन्नाविनीताय कर्हिचित् । न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च ॥ ३९ ॥

カピラ尊者は言われた――この教えは、妬み深い者、しつけなき者、行いの不浄な者に決して授けてはならない。物質の誇りに驕る者、心の割れた者、ただダルマの旗を掲げる偽善者にも同様である。

Verse 40

न लोलुपायोपदिशेन्न गृहारूढचेतसे । नाभक्ताय च मे जातु न मद्भक्तद्विषामपि ॥ ४० ॥

貪りが強く家の生活に心を縛られた者には説いてはならない。わたしに帰依しない者にも、わたしの帰依者と至上主を憎む者にも、決して授けてはならない。

Verse 41

श्रद्दधानाय भक्ताय विनीतायानसूयवे । भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च ॥ ४१ ॥

この教えは、信を具えた帰依者に授けよ。霊的師に対して恭しく、妬みなく、あらゆる生きものに友愛を示し、信と誠をもって奉仕を喜ぶ者に。

Verse 42

बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् । निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रिय: ॥ ४२ ॥

この教えは、外の対象への離欲が生じ、心が静まった者に授けよ。妬みなく清らかで、わたし—至上主—をあらゆる愛すべきものの中で最も愛する者に。

Verse 43

य इदं श‍ृणुयादम्ब श्रद्धया पुरुष: सकृत् । यो वाभिधत्ते मच्चित्त: स ह्येति पदवीं च मे ॥ ४३ ॥

母よ、信をもってこれをたとえ一度でも聞き、わたしに心を向けてわたしの名と栄光を聞き、唱え、讃える者は、必ずやわたしの至高の境地に至る。