Adhyaya 12

Verse 1

श्रीऋषिरुवाच एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ मृत्युं वरं विजयान्मन्यमान: । शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं यथा महापुरुषं कैटभोऽप्सु ॥ १ ॥

聖仙は語った。王よ、身を捨てんとするヴリトラースラは、戦いの勝利よりも戦死を勝るものと見なした。彼は三叉戟を取り、激しく天帝インドラに襲いかかった。あたかも宇宙が劫水に沈んだとき、カイトバが至上の大人格（マハープルシャ）に猛然と挑んだように。

Verse 2

ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्व- माविध्य शूलं तरसासुरेन्द्र: । क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो हतोऽसि पापेति रुषा जगाद ॥ २ ॥

ついでアスラの王たる勇士ヴリトラースラは、劫末の火の炎舌のごとく硬き刃をもつ三叉戟を振り回し、怒りに吼えてそれをインドラへ投げつけ、「罪深き者よ、今こそ汝を討つ！」と叫んだ。

Verse 3

ख आपतत्तद्विचलद्ग्रहोल्कव- न्निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लव: । वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद् भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥ ३ ॥

天空を飛来するヴリトラースラの三叉戟は、燦然たる流星のごとくであった。目もくらむ灼熱の武器であったが、恐れなきインドラ王は百節の金剛杵でそれを粉砕し、同時に蛇王ヴァースキの胴ほども太い彼の片腕をも斬り落とした。

Verse 4

छिन्नैकबाहु: परिघेण वृत्र: संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् । हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं वज्रं च हस्तान्न्यपतन्मघोन: ॥ ४ ॥

片腕を断たれてなお、憤怒のヴリトラースラは鉄の棍棒を携えて金剛杵を持つインドラに迫り、その顎を打ち、さらに乗騎の象アイラーヴァタをも打った。かくしてインドラの手から金剛杵は落ちた。

Verse 5

वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भ‍ुतं तत् सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घा: । अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटं निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम् ॥ ५ ॥

ヴリトラースラのその働きはまことに驚嘆すべきものであった。デーヴァ、アスラ、チャーラナ、シッダの群れはそれを讃えたが、プルフータたるインドラが大危難にあるのを見て、「ああ、ああ」と激しく嘆き叫んだ。

Verse 6

इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जित- श्‍च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुन: । तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो जहि स्वशत्रुं न विषादकाल: ॥ ६ ॥

敵の目前で金剛杵を手から落としたインドラは、敗者のように恥じて、再び拾い上げる勇気がなかった。だがヴリトラースラは励まして言った。「ハラよ、金剛杵を取り、己が敵を討て。嘆く時ではない。」

Verse 7

युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां जय: सदैकत्र न वै परात्मनाम् । विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥ ७ ॥

インドラよ、争い戦う従属の者たちにおいて、勝利が常に一方に定まることはない。常に不敗なのはただパラマートマー、すなわちバガヴァーン——創造・維持・滅尽の主、全知にして原初・永遠のプルシャ、至上人格神のみである。

Verse 8

लोका: सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे । द्विजा इव शिचा बद्धा: स काल इह कारणम् ॥ ८ ॥

この宇宙のあらゆる世界の生類は、各界を司る神々をも含め、ことごとく至上主の支配下にある。網にかかった鳥のように自立して動けず、彼こそが時（カーラ）として原因である。

Verse 9

ओज: सहो बलं प्राणममृतं मृत्युमेव च । तमज्ञाय जनो हेतुमात्मानं मन्यते जडम् ॥ ९ ॥

感覚の勢い、気力、体力、生命の息吹、不死と死のすべては、至上人格神の統御のもとにある。これを知らぬ愚者は、鈍い物質の身体こそ原因だと思い込む。

Verse 10

यथा दारुमयी नारी यथा पत्रमयो मृग: । एवं भूतानि मघवन्नीशतन्त्राणि विद्धि भो: ॥ १० ॥

おおマガヴァン（インドラ王）よ。木で作られた女の人形や、草葉で作られた獣が自ら動いたり踊ったりできず、操る者に全て依存するように、我らも至上の統御者バガヴァーンの御意のままに踊る。独立の者は一人もいない。

Verse 11

पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमात्मा भूतेन्द्रियाशया: । शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात् ॥ ११ ॥

三つのプルシャ—カーラṇोदकशायी、ガルभोदकशायी、クシーロदकशायीのヴィシュヌ—ならびに物質 प्रकृति、マハット・タットヴァ、偽我、五大、感覚、心、 बुद्धि、意識は、至上人格神の指令と恩寵なくして物質顕現を創造できない。

Verse 12

अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् । भूतै: सृजति भूतानि ग्रसते तानि तै: स्वयम् ॥ १२ ॥

愚かで無感覚な者は至上人格神を悟れない。常に依存していながら、自分こそ主だと錯覚する。「身体は父母が作り、別の者が滅ぼす」と考えるのは正しい理解ではない。至上主ご自身が、他の生類を媒介として生類を創り、また呑み込まれるのである。

Verse 13

आयु: श्री: कीर्तिरैश्वर्यमाशिष: पुरुषस्य या: । भवन्त्येव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्यया: ॥ १३ ॥

死にたくない者であっても、死の時には寿命・富・名声・権勢など一切を手放さねばならない。同様に、定められた勝利の時には、至上主が慈悲によって授けるなら、それらすべてを得るのである。

Verse 14

तस्मादकीर्तियशसोर्जयापजययोरपि । सम: स्यात्सुखदु:खाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा ॥ १४ ॥

すべては至上人格神の至高の御意志に依るゆえ、名誉と不名誉、勝利と敗北、生と死に対して平等心を保つべきである。さらに、その結果としての喜びと苦しみにも動じず、憂いなく均衡にとどまれ。

Verse 15

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते ॥ १५ ॥

サットヴァ・ラジャス・タマスという三つのグナは魂の性質ではなく物質自然の性質である。清浄な魂がそれらの働きと反作用のただの観照者であると知る者は解放者であり、グナに縛られない。

Verse 16

पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे । घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया ॥ १६ ॥

敵よ、我を見よ。戦場で我が武器も腕も断たれ、すでに敗れたも同然だ。それでも汝の命を奪わんとの思いで、力の限り戦っている。私は少しも沈まぬ。ゆえに汝も沈鬱を捨て、戦い続けよ。

Verse 17

प्राणग्लहोऽयं समर इष्वक्षो वाहनासन: । अत्र न ज्ञायतेऽमुष्य जयोऽमुष्य पराजय: ॥ १७ ॥

敵よ、この戦いを賭け事と思え。命が賭け金、矢が賽、乗り物となる獣が盤である。誰が敗れ誰が勝つかは誰にも分からぬ。すべては天の配剤に依る。

Verse 18

श्रीशुक उवाच इन्द्रो वृत्रवच: श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् । गृहीतवज्र: प्रहसंस्तमाह गतविस्मय: ॥ १८ ॥

シュリー・シュカデーヴァは語った。ヴリトラースラの率直で教訓的な言葉を聞いたインドラ王は彼を称賛し、再び金剛杵を手に取った。迷いも偽りもなく微笑み、ヴリトラースラに次のように語った。

Verse 19

इन्द्र उवाच अहो दानव सिद्धोऽसि यस्य ते मतिरीद‍ृशी । भक्त: सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम् ॥ १९ ॥

インドラは言った。「おおダーナヴァよ！そのような分別から、汝が成就者であると分かる。汝は万有の主、パラマートマーにして万人の友であるバガヴァーンへの全身全霊のバクティを備えた者だ。」

Verse 20

भवानतार्षीन्मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् । यद् विहायासुरं भावं महापुरुषतां गत: ॥ २० ॥

汝は衆生を惑わす主ヴィシュヌのヴァイシュナヴィー・マーヤーを乗り越えた。その解放により、アスラの心を捨て、偉大なる奉仕者（バクタ）の位に至った。

Verse 21

खल्विदं महदाश्चर्यं यद् रज:प्रकृतेस्तव । वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मति: ॥ २१ ॥

おおヴリトラースラよ、これはまことに大いなる驚きだ。情熱（ラジャス）に導かれがちなアスラでありながら、汝の心は常に純粋な善性（サットヴァ）に住するバガヴァーン・ヴァースデーヴァに堅く定まっている。

Verse 22

यस्य भक्तिर्भगवति हरौ नि:श्रेयसेश्वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रै: खातकोदकै: ॥ २२ ॥

至上主ハリ—最高の吉祥の主—へのバクティに堅く定まる者は、甘露の大海で泳ぎ戯れる。そんな者に小さな溝の水が何の役に立とうか。

Verse 23

श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप । युयुधाते महावीर्याविन्द्रवृत्रौ युधाम्पती ॥ २३ ॥

シュカデーヴァ・ゴースワーミーは言った。「ヴリトラアスラとインドラ王は戦場においてさえ献身奉仕について語り合い、その後、義務として再び戦い始めました。」

Verse 24

आविध्य परिघं वृत्र: कार्ष्णायसमरिन्दम: । इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष ॥ २४ ॥

パリークシット王よ、敵を完全に制圧する力を持つヴリトラアスラは、鉄の棍棒を手に取り、それを振り回して、左手でインドラに向かって投げつけました。

Verse 25

स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् । चिच्छेद युगपद्देवो वज्रेण शतपर्वणा ॥ २५ ॥

シャタパルヴァンという名の稲妻で、インドラはヴリトラアスラの棍棒と残りの手を同時に切り落としました。

Verse 26

दोर्भ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुर: । छिन्नपक्षो यथा गोत्र: खाद्भ्रष्टो वज्रिणा हत: ॥ २६ ॥

両腕を根元から切り落とされ、大量に出血しているヴリトラアスラの姿は、インドラによって翼を切り落とされ空から落ちた山のように、非常に美しく見えました。

Verse 27

महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्‍त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥

強大なヴリトラアスラは下顎を大地に、上顎を空に置きました。その口は空のように深く、山々を揺るがし、インドラとその乗り物であるアイラーヴァタを飲み込みました。

Verse 28

महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्‍त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥

ヴリトラースラは息力も武勇もきわめて大であった。彼は下顎を大地に据え、上顎を天にまで掲げた。その口は虚空のごとく深く、舌は大蛇のようにうねり動いた。死に等しい恐るべき牙で、三界を呑み尽くさんとするかのようであった。巨大な身を現して山々を震わせ、足で地表を踏み砕くさまは、まるでヒマラヤが歩むよう。やがてインドラの前に至り、乗騎アイラーヴァタとともにインドラを、大蟒蛇が象を呑むように呑み込んだ。

Verse 29

महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्‍त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥

ヴリトラースラは息力も武勇もきわめて大であった。彼は下顎を大地に据え、上顎を天にまで掲げた。その口は虚空のごとく深く、舌は大蛇のようにうねり動いた。死に等しい恐るべき牙で、三界を呑み尽くさんとするかのようであった。巨大な身を現して山々を震わせ、足で地表を踏み砕くさまは、まるでヒマラヤが歩むよう。やがてインドラの前に至り、乗騎アイラーヴァタとともにインドラを、大蟒蛇が象を呑むように呑み込んだ。

Verse 30

वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतय: सुरा: । हा कष्टमिति निर्विण्णाश्चुक्रुशु: समहर्षय: ॥ ३० ॥

ブラフマーや諸プラジャーパティ、偉大な聖仙たちとともに天界の神々は、インドラが魔に呑み込まれたのを見て深く沈痛となった。彼らは嘆き叫んだ。「ああ、なんという災い！ なんという災い！」

Verse 31

निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गत: । महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च ॥ ३१ ॥

阿修羅王に呑み込まれても、インドラはその腹中で死ななかった。彼はマハープルシャ・ナーラーヤナの神聖な鎧—ナーラーヤナ御自身と同一なる護り—に守られ、さらに自らのヨーガ・マーヤーの力によっても護持されていたからである。

Verse 32

भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद् विभु: । उच्चकर्त शिर: शत्रोर्गिरिश‍ृङ्गमिवौजसा ॥ ३२ ॥

大いなる力を持つインドラは金剛杵でヴリトラースラの腹を突き破って外へ出た。ついでバラを討ったインドラは、山の峰のごとく高くそびえる敵の首を、その剛力でただちに斬り落とした。

Verse 33

वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेग: कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमान: । न्यपातयत् तावदहर्गणेन यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥ ३३ ॥

インドラの稲妻（ヴァジュラ）はヴリトラの首の周りを猛スピードで回転していましたが、頭を胴体から切り離すのに丸一年（360日）かかりました。その後、彼の頭は地面に落ちました。

Verse 34

तदा च खे दुन्दुभयो विनेदु- र्गन्धर्वसिद्धा: समहर्षिसङ्घा: । वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन् ॥ ३४ ॥

ヴリトラが殺されると、天界のガンダルヴァやシッダたちは歓喜して太鼓を打ち鳴らしました。彼らはヴェーダの賛歌でインドラを称え、喜び勇んで彼に花を降り注ぎました。

Verse 35

वृत्रस्य देहान्निष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम । पश्यतां सर्वदेवानामलोकं समपद्यत ॥ ३५ ॥

王よ、その時、ヴリトラの体から生命の火花が飛び出しました。すべての半神たちが見守る中、彼は超越的な世界に入り、サンカルシャナ卿の側近となりました。