Adhyaya 23

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य: । सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्द- स्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्य: ॥ १ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは語った。最上のバーヴァガヴァタであるシュリー・ウッダヴァにこのように恭しく請われると、ダーシャールハ族の首長ムクンダはまず僕の言葉を嘉し、ついで、その御武勲が聴聞に最もふさわしい主は彼に答え始めた。

Verse 2

श्रीभगवानुवाच बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितै: । दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं य: समाधातुमीश्वर: ॥ २ ॥

至上主シュリー・クリシュナは言われた。「ブリハスパティの弟子よ、この世では、無作法な者の侮辱の言葉に心を乱された後、自らその心を再び鎮めて据え直せる聖者は、ほとんどいない。」

Verse 3

न तथा तप्यते विद्ध: पुमान् बाणैस्तु मर्मगै: । यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषव: ॥ ३ ॥

胸を貫いて心臓に達する鋭い矢に射られても、人はそれほど苦しまない。無作法な者の放つ、辛辣で侮辱的な言葉の矢が心に刺さり留まって突き刺す痛みのほうが、はるかに大きい。

Verse 4

कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव । तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहित: ॥ ४ ॥

ウッダヴァよ、このことに関して大いなる功徳をもつ聖なる物語が語り伝えられている。今それを汝に説こう。心を定めて聴け。

Verse 5

केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनै: । स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ५ ॥

あるとき一人の托鉢の出家者が、邪なる者どもにさまざまに侮辱された。だが彼は堅忍して、これは自らの過去の業の果であると念じた。

Verse 6

अवन्तिषु द्विज: कश्चिदासीदाढ्यतम: श्रिया । वार्तावृत्ति: कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपन: ॥ ६ ॥

アヴァンティの国に、あるバラモンが住んでいた。彼はきわめて富み、あらゆる繁栄に恵まれ、商いを生業としていた。だが吝嗇で、欲深く、貪り、激しく怒りやすかった。

Verse 7

ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्‍मात्रेणापि नार्चिता: । शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चित: ॥ ७ ॥

彼の家には信仰も正しい享楽もなく、親族や客人は言葉によってさえ敬われなかった。しかも適切な時に、自分の身体に必要な満足すら許さなかった。

Verse 8

दु:शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवा: । दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥ ८ ॥

その悪しき性質と吝嗇のために、息子たち、親族、妻、娘たち、召使いたちは彼に敵意を抱くようになった。嫌悪して、もはや愛情をもって接しなかった。

Verse 9

तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकत: । धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधु: पञ्चभागिन: ॥ ९ ॥

このように、ヤクシャのように財を守り抱えた吝嗇なそのバラモンは、此世と来世のいずれにも善き行き先を失い、ダルマと正しい享楽を欠いていたため、五つの家祭を司る神々は怒りを起こした。

Verse 10

तदवध्यानविस्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद । अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रम: ॥ १० ॥

寛大なるウッダヴァよ。彼がそれらの神々を顧みなかったため、功徳の蓄えは崩れ、財もすべて失われた。幾度も重ねた骨折りの積み重ねは、ことごとく無に帰した。

Verse 11

ज्ञातयो जगृहु: किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । दैवत: कालत: किञ्चिद् ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥ ११ ॥

愛するウッダヴァよ。その名ばかりのバラモンの財は、ある分は親族に取られ、ある分は盗賊に奪われ、ある分は天意により、ある分は時の力により、ある分は凡人に、またある分は官権によって没収された。

Verse 12

स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित: । उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ १२ ॥

ついに財産がすべて失われると、ダルマにも正しい享楽にも携わらなかった彼は身内から見捨てられ、耐えがたい不安に沈んだ。

Verse 13

तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विन: । खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेद: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥

すべての財を失ったその苦行者は、深い痛みと嘆きに沈み、涙で喉を詰まらせながら長く自らの運命を思い続けた。すると、強大な離欲の感情が彼を覆った。

Verse 14

स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापित: । न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईद‍ृश: ॥ १४ ॥

バラモンは言った。「ああ、なんという大いなる不運！私はむなしく自らを苦しめた。これほど財のために労したのに、それはダルマのためでも享楽のためでもなかった。」

Verse 15

प्रायेणार्था: कदर्याणां न सुखाय कदाचन । इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥

たいてい、吝嗇な者の財は決して幸福を与えない。今生では自己を苦しめ、死後には地獄へと送る。

Verse 16

यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणा: । लोभ: स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ १६ ॥

名高き者の清らかな名声も、徳ある者の称賛すべき徳も、わずかな貪欲によって滅ぼされる。まるで白斑の一滴が望ましい美貌を損なうように。

Verse 17

अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस्‍‍‍‍‍त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ १७ ॥

財を得るための労苦、獲得、増大、守護、支出、喪失、享受—そのすべてにおいて、人は労苦と恐れと不安と迷いを味わう。

Verse 18

स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥

盗み、暴力、虚言、偽り、欲、怒り、迷妄、驕り、分裂、怨み、不信、嫉み・競争、そして女色・賭博・酩酊から生じる災い—これら十五の不利益は財への貪りを根とする。ゆえに真の益を求める者は、「利益」と呼ばれるこの禍の財を遠く退けるべきである。

Verse 19

स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥

盗み、暴力、虚言、偽り、欲、怒り、迷妄、驕り、争い、怨み、不信、嫉み、そして女色への執着・賭博・酩酊から生じる災い——これら十五のアナールタ（無益の害）は財への貪りを根として人を汚す。ゆえに真の利益を求める者は、無益の住処たる物質の富から遠ざかるべきである。

Verse 20

भिद्यन्ते भ्रातरो दारा: पितर: सुहृदस्तथा । एकास्‍निग्धा: काकिणिना सद्य: सर्वेऽरय: कृता: ॥ २० ॥

たった一枚の銭のために、愛で結ばれていた兄弟も妻も両親も友も、たちまち縁を断ち、敵となる。

Verse 21

अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यव: । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ २१ ॥

わずかな金のためにも、彼らは激しく動揺し、怒りは燃え上がる。競争相手となって、たちまち好意を捨て、友誼を投げ捨てて瞬時に拒み—ついには殺害にまで及ぶ。

Verse 22

लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्‍यताम् । तदनाद‍ृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ २२ ॥

神々さえ願い求める人身を得、しかもその生において最上のブラーフマナの位に立ちながら、この機会を軽んじる者は、自らの真の利益を殺し、必ず不吉な帰結へと至る。

Verse 23

स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ २३ ॥

天界と解脱の双方への門であるこの人身を得ながら、いかなる死すべき者が、無益の住処たる物質の財に自ら執着するだろうか。

Verse 24

देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश्च भागिन: । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्त: पतत्यध: ॥ २४ ॥

神々、聖仙、祖霊、諸々の生きもの、親族・友人・分け前を持つ者たち、そして自分自身にさえ正しく施さず、ヤクシャのように財を抱え込む者は、ついに堕落する。

Verse 25

व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला येन सिध्यन्ति जरठ: किं नु साधये ॥ २५ ॥

分別ある者は財、若さ、力を用いて成就を得る。だが私は迷いのまま、さらなる富を求める無益な奔走にそれらを浪費した。今や老いた身、何を成し遂げられようか。

Verse 26

कस्मात् सङ्‍‍क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् । कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहित: ॥ २६ ॥

賢い者が、富を得ようとする空しい努力を繰り返して、なぜ苦しまねばならないのか。まことにこの世は、誰かの幻力（マーヤー）によって深く惑わされている。

Verse 27

किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदै: ॥ २७ ॥

死に呑み込まれつつある者にとって、財やそれを与える者、感官の快楽やそれを与える者に何の用があろう。ましてや物質界に再び生まれさせるだけの果報の業に、何の価値があろうか。

Verse 28

नूनं मे भगवांस्तुष्ट: सर्वदेवमयो हरि: । येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मन: प्लव: ॥ २८ ॥

万神を内に宿す至上主ハリは、きっと私に満足しておられる。ゆえにこそ主は私をこの苦境へ導き、離欲という体験を授けられた。それは物質的生存の大海を渡る舟である。

Verse 29

सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मन: । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥

私の人生に残された時間があるならば、私は苦行を行い、自己の中に満足しつつ、真の自己利益を追求します。

Verse 30

तत्र मामनुमोदेरन् देवात्रिभुवनेश्वरा: । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्‍वाङ्ग: समसाधयत् ॥ ३० ॥

三界を司る神々が私に慈悲を垂れてくださいますように。カトヴァンガ王は一瞬にして精神世界に到達されました。

Verse 31

श्रीभगवानुवाच इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तम: । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनि: ॥ ३१ ॥

主クリシュナは言われました。「そのように決意し、アヴァンティの優れたバラモンは心の結び目を解き、平和な托鉢僧となりました。」

Verse 32

स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिल: । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ३२ ॥

彼は感覚と生命の息吹を制御し、地上をさまよいました。托鉢のために、彼は執着なく、誰にも気づかれずに町や村に入りました。

Verse 33

तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जना: । द‍ृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभि: परिभूतिभि: ॥ ३३ ॥

おおウッダヴァよ、彼が年老いて薄汚れた乞食であるのを見て、悪人たちは多くの侮辱で彼を辱めました。

Verse 34

केचित्‍त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् । पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन । प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुने: ॥ ३४ ॥

ある者は彼の三杖（トリヴェーヌ）の杖を奪い、ある者は乞食の鉢として用いていたカマンダル（水瓶）を取り上げた。ある者は鹿皮の座具を、ある者はジャパの数珠を、またある者は裂けたぼろ衣を盗んだ。それらを彼の前に示して返すふりをし、また隠してしまった。

Verse 35

अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे । मूत्रयन्ति च पापिष्ठा: ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ॥ ३५ ॥

彼が川辺に座り、托鉢で得た食を口にしようとすると、あの極悪人どもはその食に小便をかけ、さらに彼の頭に唾を吐きかけることさえした。

Verse 36

यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् । तर्जयन्त्यपरे वाग्भि: स्तेनोऽयमिति वादिन: । बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यतामिति ॥ ३६ ॥

沈黙の誓いを立てていたのに、彼らは話させようとし、話さなければ棒で打った。別の者は「こいつは盗人だ」と罵り、また別の者は縄で縛って「縛れ、縛れ！」と叫んだ。

Verse 37

क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वज: शठ: । क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत् स्वजनोज्झित: ॥ ३७ ॥

彼らは彼を罵って言った。「こいつは宗教の旗を掲げる偽善者で詐欺師だ。財を失い身内に捨てられたから、信仰を商売にしているのだ。」

Verse 38

अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् द‍ृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥

ある者は嘲って言った。「見よ、この『大いなる力』の聖者を！ ヒマラヤのように不動だ。沈黙によって目的を成就しようとし、鷺のように固い決意だ。」また別の者は悪臭の風を浴びせ、時にある者はその二度生まれのブラーフマナを鎖で縛り、愛玩の獣のように監禁した。

Verse 39

अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् द‍ृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥

ある者は彼を嘲って言った。「見よ、この大いなる力をもつ聖者を。ヒマラヤの山々のように不動で、鷺のような固い決意をもって沈黙の行により目的を成そうとしている。」また別の者は彼に悪臭の風を浴びせ、時に人々はその二度生まれのバラモンを鎖で縛り、愛玩の獣のように監禁した。

Verse 40

एवं स भौतिकं दु:खं दैविकं दैहिकं च यत् । भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ४० ॥

こうしてそのバラモンは悟った。ほかの生きものから、より高次の自然の力から、そして自らの身体から来るあらゆる苦しみは、摂理によって自分に割り当てられたもので避けがたい。ゆえに、来たるものは来たるままに受けねばならない。

Verse 41

परिभूत इमां गाथामगायत नराधमै: । पातयद्भ‍ि: स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥ ४१ ॥

卑しい者たちが彼を侮辱し、失墜させようとしても、彼は自らの霊的義務に堅くとどまった。善性（サットヴァ）に決意を据え、次の歌を唱え始めた。

Verse 42

द्विज उवाच नायं जनो मे सुखदु:खहेतु- र्न देवतात्मा ग्रहकर्मकाला: । मन: परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद् यत् ॥ ४२ ॥

バラモンは言った。「これらの人々が私の喜びと苦しみの原因ではない。神々でも、我が身でも、星々でも、過去の業でも、時でもない。むしろ原因はただ心であり、それが輪廻（サンサーラ）の輪を回し続けるのだ。」

Verse 43

मनो गुणान् वै सृजते बलीय- स्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि । शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्य: सवर्णा: सृतयो भवन्ति ॥ ४३ ॥

力ある心が物質のグナの働きを起こし、そこからさまざまな行為が生まれる。善性の白、無明の黒、激情の赤である。各グナの行為から、それに相応する生の境遇が展開する。

Verse 44

अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे । मन: स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ४४ ॥

物質の身体の中であがく心と共に在っても、至上我（パラマートマー）はすでに超越の覚知に満ちているがゆえに何も企てない。わが友として、超越の位からただ証人として見守るのみである。これに対し微小な個我である私は、世間の像を映す鏡たるこの心を抱き、欲する対象を味わって自然の三グナとの接触により縛られてしまった。

Verse 45

दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्‍व्रतानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ता: परो हि योगो मनस: समाधि: ॥ ४५ ॥

布施、自己の義務（スヴァダルマ）、ニヤマとヤマ、聖典の聴聞、善行、清めの誓い—これらはすべて心を制することを最終目的とする。まことに最高のヨーガとは、至上主に心を定めるサマーディである。

Verse 46

समाहितं यस्य मन: प्रशान्तं दानादिभि: किं वद तस्य कृत्यम् । असंयतं यस्य मनो विनश्यद् दानादिभिश्चेदपरं किमेभि: ॥ ४६ ॥

もし人の心が完全に定まり、静まりきっているなら、布施などの儀礼的善行は何のために要るのか。反対に、心が制御されず無明の中で滅びゆくなら、布施などを行っても何の役に立つというのか。

Verse 47

मनोवशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देव: सहस: सहीयान् युञ्ज्याद वशे तं स हि देवदेव: ॥ ४७ ॥

無始以来、他の「神々」すなわち諸感官は心の支配下にあるが、心そのものは誰の支配にも入らない。最強よりも強く、神のごとき恐るべき力をもつ。ゆえに心を制する者は、すべての感官の主となる。

Verse 48

तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेग- मरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् । कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यै- र्मित्राण्युदासीनरिपून् विमूढा: ॥ ४८ ॥

この征服しがたい敵—心—の耐え難い衝動と胸を刺す苦しみを克服できず、多くの人は迷妄して他者と無益な争いを起こす。こうして彼らは、他人を友・敵・無関心な者と分けて結論づけてしまう。

Verse 49

देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्या: । एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ४९ ॥

この身を、ただ物質的な心の産物にすぎないのに「我」や「我がもの」と同一視する者は、知性が盲となる。「これは我、あれは他者」という迷妄により、果てなき闇の中をさまよう。

Verse 50

जनस्तु हेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्व‍‍चित् सन्दशति स्वदद्भ‍ि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५० ॥

もし人々が私の楽と苦の原因だと言うなら、その考えにおいてアートマンの位置はどこにあるのか。楽苦は魂のものではなく、物質の身体どうしの作用に属する。自分の歯で自分の舌を噛んだとき、その痛みで誰に怒れるというのか。

Verse 51

दु:खस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्व‍‍चित् क्रुध्येत कस्मै पुरुष: स्वदेहे ॥ ५१ ॥

もし感官を司る神々が苦を与えると言うなら、それがどうして魂に及ぶのか。為すことと為されることは、変化する感官とその主宰神との相互作用にすぎない。身体の一肢が他の一肢を打つとき、その身にある者は誰に怒るのか。

Verse 52

आत्मा यदि स्यात् सुखदु:खहेतु: किमन्यतस्तत्र निजस्वभाव: । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दु:खम् ॥ ५२ ॥

もし魂そのものが楽苦の原因であるなら、他者を責めることはできない。楽苦は魂の本性となるからである。この説では魂以外は存在せず、魂以外を知覚するならそれは幻である。ゆえに、楽も苦も実在しないのなら、自他に怒る理由はどこにあるのか。

Verse 53

ग्रहानिमित्तं सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैववदन्तिपीडां क्रुध्येत कस्मैपुरुषस्ततोऽन्य: ॥ ५३ ॥

さらに、惑星が苦楽の直接原因だという仮説を調べても、永遠で不生のアートマンとそれらに何の関わりがあるのか。惑星の作用は生まれたものにのみ及ぶ。しかも占星の達人は、惑星は互いに苦を与え合うだけだと説く。ゆえに、惑星とも物質の身体とも異なる जीव（ジーヴァ）は、誰に怒りをぶつけるべきなのか。

Verse 54

कर्मास्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तद्धिजडाजडत्वे । देहस्त्वचित् पुरुषोऽयं सुपर्ण: क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ ५४ ॥

もし幸福と苦悩の原因がカルマだとしても、それはなお真我（アートマン）の問題ではない。カルマの観念は、意識ある行為者と、その反作用として楽苦に変化する物質の身体があるときに生じる。身体は無生で、魂は超越的である。ゆえに誰に怒るべきか。

Verse 55

कालस्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तत्रतदात्मकोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ५५ ॥

たとえ時間（カーラ）を幸福と苦悩の原因と認めても、その経験はアートマンには及ばない。時間は主の霊的シャクティの顕現であり、生命体もまたそのシャクティの展開である。火は自らの炎を焼かず、冷気は自らの雪片を害さない。魂は二元を超える。ゆえに誰に怒るのか。

Verse 56

न केनचित् क्व‍ापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपराग: परत: परस्य । यथाहम: संसृतिरूपिण: स्या- देवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतै: ॥ ५६ ॥

至高の魂は、いかなる場所でも、いかなる状況でも、誰によっても、二元の染みに触れられることはない。輪廻の姿を取り、楽苦を味わうのは偽我（アハンカーラ）である。これを悟り目覚めた者は、物質の創造を何ひとつ恐れない。

Verse 57

एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठा- मध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभि: । अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्‍‍घ्रिनिषेवयैव ॥ ५७ ॥

先達の大聖仙とアーチャーリヤたちが歩んだパラマートマンへの堅固な帰依に身を寄せ、私はただムクンダ、シュリー・クリシュナの蓮華の御足に奉仕することによって、渡り難い無明の大海を越えてゆく。

Verse 58

श्रीभगवानुवाच निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लम: प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् । निराकृतोऽसद्भ‍िरपि स्वधर्मा- दकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम् ॥ ५८ ॥

主シュリー・クリシュナは言われた――こうして財を失うと、その聖者は離欲を得て憂いと疲れを捨てた。彼はサンニャーサを受け、家を離れて大地を遍歴した。愚かな者どもに侮辱されても、自らの義務から揺らがず、この歌を唱えた。

Verse 59

सुखदु:खप्रदो नान्य: पुरुषस्यात्मविभ्रम: । मित्रोदासीनरिपव: संसारस्तमस: कृत: ॥ ५९ ॥

魂に楽と苦を味わわせるのは、他の何ものでもなく、自らの心の迷妄である。友・中立・敵という見方と、それに基づく世俗の営みは、無明の闇より作られたものだ。

Verse 60

तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया । मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रह: ॥ ६० ॥

ゆえに、我が子よ、 बुद्धि を我に定め、心を完全に制御せよ。これこそがヨーガの学の要諦である。

Verse 61

य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहित: । धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते ॥ ६१ ॥

この托鉢僧が歌った、梵に安住する教えの歌を、専心して保ち、他に誦して聞かせ、あるいは自ら聴く者は、楽苦という二元に二度と圧倒されない。