Adhyaya 11

Verse 1

श्रीभगवानुवाच बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुत: । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥ १ ॥

至上主は言われた。「愛するウッダヴァよ。わたしの支配下にある物質自然のグナの影響により、ジーヴァは時に『束縛』、時に『解放』と呼ばれる。しかし実際には、魂は真に縛られることも解かれることもない。グナの原因であるマーヤーの至上主であるわたしもまた、解放や束縛として見なされるべきではない。」

Verse 2

शोकमोहौ सुखं दु:खं देहापत्तिश्च मायया । स्वप्नो यथात्मन: ख्याति: संसृतिर्न तु वास्तवी ॥ २ ॥

悲嘆と迷妄、快楽と苦痛、そしてマーヤーの影響による物質の身体の受容—これらはすべて、わたしの幻力の創作である。夢が知性の作り出した像にすぎず実体を持たないように、物質的輪廻（サンサーラ）も本質的な実在ではない。

Verse 3

विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥

ウッダヴァよ、知識と無知の両方はわたしの力の「身」であり、わたしのシャクティの展開であると知れ。これら二つはわたしのマーヤーによって形づくられ、無始であり、身体を持つ者に対してそれぞれ解放と束縛をもたらす。

Verse 4

एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतर: ॥ ४ ॥

最も聡明なウッダヴァよ。ジーヴァはまさしくわたしの分霊である。だが無知によって、彼は無始以来、物質的束縛の中で苦しんできた。けれども知識によって、彼は解放され得る。

Verse 5

अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥

今、愛しきウッダヴァよ、束縛されたジーヴァと永遠に解脱した至上人格神との相違のしるしを汝に語ろう。同じ身体に楽と苦という相反する性質が現れるのは、その内に永遠に自由なるバガヴァーンと束縛された生類とが共に在るからである。

Verse 6

सुपर्णावेतौ सद‍ृशौ सखायौ यद‍ृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयो: खादति पिप्पलान्न- मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ६ ॥

たまたま同じ木に、性質の似た友なる二羽の鳥が共に巣を結んだ。そのうち一羽は木の実を食べ、もう一羽は食べずとも、その力ゆえにより高き位にある。

Verse 7

आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा- नपिप्पलादो न तु पिप्पलाद: । योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो य: स तु नित्यमुक्त: ॥ ७ ॥

果を食べぬ鳥こそ全知の至上人格神であり、自らの位と、果を食む鳥に象徴される束縛された生類の位とを完全に知る。だが果を食む者は自己も主も知らず、無明に覆われてゆえに常に束縛と呼ばれる。智慧そのものなるバガヴァーンは常に解脱である。

Verse 8

देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थित: । अदेहस्थोऽपि देहस्थ: कुमति: स्वप्नद‍ृग् यथा ॥ ८ ॥

自己実現に目覚めた賢者は、物質の身に住みつつも身を超越していると観る。夢から覚めた者が夢の身体への同一視を捨てるがごとく。だが愚者は、実は身体と同一ではなくそれを超えているのに、身体に在ると思い込む。夢見る者が架空の身体に自分を見いだすように。

Verse 9

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रिय: ॥ ९ ॥

物欲の汚れを離れ、変化に染まらぬ覚者は、身体の働きの行為者を自分とは見なさない。すべての行為において、自然のグナより生じた感官が、同じグナより生じた対象に触れているだけだと知る。

Verse 10

दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा । वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ १० ॥

過去の業の果によって成り、神意に従うこの身に住む愚者は、偽我に惑わされて「私が行為者だ」と思う。だが実際には自然のグナが行為をなしており、彼はその業に縛られる。

Verse 11

एवं विरक्त: शयन आसनाटनमज्जने । दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु । न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान् ॥ ११ ॥

このように離欲に定まった賢者は、横たわる・座る・歩く・沐浴する・見る・触れる・嗅ぐ・食べる・聞く等に身体を用いても、決して絡め取られない。彼は証人として、感官をその対象に向けるだけである。

Verse 12

प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥

虚空は万物の依り処でありながら何とも交わらず、縛られない。無数の水面に映る太陽も水に執着せず、遍く吹く大風も種々の香気に染まらない。同様に、自己を悟った魂は身体と世界に全く執着しない。離欲で研ぎ澄まされた明察により、自己知によって疑いを断ち切り、夢から覚めた人のように多様性の展開から意識を引き戻す。

Verse 13

प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥

彼は夢から目覚めた者のように、多様性から退く。離欲で研ぎ澄まされた洞察により、自己を知る者は知恵の剣で疑いを断ち、心を外的な拡がりから引き戻す。

Verse 14

यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पा: प्राणेन्द्रियमनोधियाम् । वृत्तय: स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणै: ॥ १४ ॥

生命気・感官・心・知性の働きが物質的欲望なく行われる者は、完全に解放されたとされる。身体に在っても、その性質に絡め取られない。

Verse 15

यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद् यद‍ृच्छया । अर्च्यते वा क्व‍‍चित्तत्र न व्यतिक्रियते बुध: ॥ १५ ॥

ある時は理由もなく、残忍な人々や猛獣によって身が害され、また別の時・別の場所では、突然に大いなる敬意や礼拝を受ける。害されても怒らず、礼拝されても満足に溺れぬ者こそ、真の賢者である。

Verse 16

न स्तुवीत न निन्देत कुर्वत: साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जित: समद‍ृङ्‍मुनि: ॥ १६ ॥

平等の眼をもつ聖賢は、世俗の善悪に左右されない。他者が善を行おうと悪を行おうと、正しく語ろうと誤って語ろうと、誰をも讃えず、誰をも非難しない。

Verse 17

न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनि: ॥ १७ ॥

身を保つためであっても、解脱した賢者は世俗の「善悪」によって行い、語り、思惟してはならない。あらゆる境遇に執着せず、自己覚知の歓喜に憩い、外の人には愚鈍に見えるほどに、この解放の生き方で遍歴すべきである。

Verse 18

शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षत: ॥ १८ ॥

精密な学習によってシャブダ・ブラフマン、すなわちヴェーダ文献の読誦に通じても、至上人格神バガヴァーンに心を定める努力をしないなら、その労苦の果は労苦のみである。乳を出さぬ牛を懸命に養う者のようなものだ。

Verse 19

गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दु:खदु:खी ॥ १९ ॥

愛しきウッダヴァよ。乳を出さぬ牛、不貞の妻、他に依存しきった身体、役に立たぬ子ら、正しい目的に用いられぬ財を守り続ける者は、まことに最も惨めである。同様に、わが栄光を欠いたヴェーダの知を学ぶ者もまた最も惨めである。

Verse 20

यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भ‍वप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीर: ॥ २० ॥

ウッダヴァよ、宇宙を浄めるわが聖なるリーラーと行為—それによって創造・維持・滅尽が示され、また最愛の化身クリシュナとバララーマが讃えられる—これを語らぬ文は実りなき言葉である。賢者はそれを受け取らない。

Verse 21

एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥

このように探究の智慧によって、自己に押しつけられた物質的多様性の迷妄を払い、世俗の生存を止めよ。塵を離れた心を、遍在するわたしに捧げて定めよ。

Verse 22

यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्ष: समाचर ॥ २२ ॥

親愛なるウッダヴァよ、もし心をあらゆる動揺から解き放ち、ブラフマンに不動に定めることができないなら、果報を求めず、すべての行為をわたしへの供養として行え。

Verse 23

श्रद्धालुर्मत्कथा: श‍ृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥

親愛なるウッダヴァよ、わがリーラーと徳を語る物語は至吉祥にして、全宇宙を浄める。信ある者がそれを常に聞き、歌い、想起し、わが顕現より始まる遊戯を演じてたびたび追体験し、わたしに全き帰依を取り、ダルマ・カーマ・アルタの営みさえもわが満足のために捧げるなら、その者は永遠なる至上主であるわたしへの揺るがぬバクティを得る。

Verse 24

श्रद्धालुर्मत्कथा: श‍ृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥

親愛なるウッダヴァよ、わがリーラーと徳を語る物語は至吉祥にして、全宇宙を浄める。信ある者がそれを常に聞き、歌い、想起し、わが顕現より始まる遊戯を演じてたびたび追体験し、わたしに全き帰依を取り、ダルマ・カーマ・アルタの営みさえもわが満足のために捧げるなら、その者は永遠なる至上主であるわたしへの揺るがぬバクティを得る。

Verse 25

सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्भ‍िरञ्जसा विन्दते पदम् ॥ २५ ॥

わが信徒との聖なる交わりによって清浄なバクティを得て、常にわたしを礼拝する者は、純粋な信徒が示すわが住処にきわめて容易に到達する。

Verse 26

श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीद‍ृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीद‍ृशी सद्भ‍िराद‍ृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥

シュリー・ウッダヴァは言った。「至高の讃歌で称えられる主よ、あなたはどのような人を真の聖なる帰依者と見なされますか。さらに、大いなる帰依者たちが尊び、あなたに捧げるにふさわしいバクティの奉仕とはいかなるものですか。」

Verse 27

श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीद‍ृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीद‍ृशी सद्भ‍िराद‍ृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥

万有の主、諸統治者の主、宇宙の主よ。わたしは愛をもってあなたにひれ伏し、ただあなたに全き帰依をいたします。どうかこれをお説きください。

Verse 28

त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुष: प्रकृते: पर: । अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपु: ॥ २८ ॥

主よ、あなたは至高のブラフマン、虚空のように何ものにも絡まれず、プラクリティを超えたプルシャです。それでも帰依者の愛に従い、彼らの望みに応じて多様な姿を取り、降誕されます。

Verse 29

श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्‍गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥

至上主は言われた。「ウッダヴァよ、聖者は慈悲深く、決して他を害さず、あらゆる生きものに対して忍耐強い。真理を命の髄とし、心は汚れなく、楽苦に等しく、他者の福利のために身を捧げる。物欲はその知性を乱さず、感官を制し、柔和で清浄、無所有である。世俗の徒労に走らず、食は節し、静けさと不動を保ち、わたしを唯一の帰依処とする賢者である。怠りなく、内奥深く、堅忍であり、飢え・渇き・嘆き・迷妄・老い・死という六つを克服している。名誉を求めず、他を敬い、善をもたらし、友愛に満ち、慈悲深く、詩人のような慧心をもつ。わたしが示した徳と過失を知り、わが蓮華の御足に全き庇護を得た者は、ついには通常の宗教的義務を捨て、ただわたしのみを礼拝する。その者こそ衆生の中の最上である。」

Verse 30

श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्‍गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥

至上主は言われた。「ウッダヴァよ、聖者は慈悲深く、決して他を害さず、すべての生きものに忍耐する。真実を本質として心は汚れなく、楽苦に平等で、衆生の福利のために尽くす。欲望に बुद्धि を乱されず、感官を制し、柔和で清浄、無所有、食を節し、常に安らかで堅固、ただ我のみを帰依処とする。」

Verse 31

श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्‍गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥

彼は不放逸で、内奥深く、忍耐堅固にして、飢え・渇き・嘆き・迷妄・老い・死という六つを克服する。名誉を求めず、他を敬う。人を益し、友となり、深い慈悲を備えた賢者（カヴィ）である。

Verse 32

श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्‍गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥

たとえ我が説いた徳と過失、そして自らに定められた通常の義務（ダルマ）を知っていても、我が蓮華の御足に全く帰依し、それら一切を捨ててただ我のみを礼拝する者こそ、最上の者と見なされる。

Verse 33

ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि याद‍ृश: । भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मता: ॥ ३३ ॥

我が信徒が、我が何者でいかに在るかを知っていようと知らずとも、ただ一途の愛で我を礼拝するなら、我はその者たちを最上のバクタとみなす。