Adhyaya 2

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनि- र्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदममोघद‍ृष्टि- र्यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धि: ॥ १ ॥

シュリー・シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは言った――宇宙が顕現する以前、自己より生じた梵天はヴィラート・ルーパを観想して主を満足させ、失われた記憶を取り戻した。かくして誤りなき洞察と堅固な決意により、以前のごとく創造を再び築き上げた。

Verse 2

शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थै: । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयान: ॥ २ ॥

ヴェーダの音声（シャブダ・ブラフマン）の示し方はあまりに惑わしく、人々の知性を天界の王国などの無益なものへと向けさせる。条件づけられた魂は、その幻の快楽への欲習に横たわり、夢のごとく彷徨うが、そこに確かな幸福を味わうことはない。

Verse 3

अत: कविर्नामसु यावदर्थ: स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धि: । सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाण: ॥ ३ ॥

ゆえに賢者は、名と形の世にあっては必要最小限のためにのみ努めるべきである。油断なく堅固な決意を保ち、不要なものを求めて労してはならない。なぜなら、そのような企ては実際には徒労にすぎぬと見抜いているからである。

Verse 4

सत्यां क्षितौ किं कशिपो: प्रयासै- र्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणै: किम् । सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलै: ॥ ४ ॥

大地が十分な寝床であるなら、寝台や床は何のためか。自らの腕が枕となるなら、枕は何のためか。掌が器となるなら、多くの器具は何のためか。樹皮や四方の衣という覆いがあるなら、衣服は何のためか。

Verse 5

चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्‌घ्रिपा: परभृत: सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहा: किमजितोऽवति नोपसन्नान् कस्माद् भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५ ॥

道に破れ衣は落ちていないのか。人を養うために立つ木々は、もはや施しを与えないのか。川は干上がり、渇く者に水を与えないのか。山の洞窟は閉ざされたのか。何より、無敵の主アジタは全託する者を守らないのか。ならばなぜ賢者は、苦労して得た富の酔いに盲いた者をへつらうのか。

Verse 6

एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्त: । तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥

このように心を定め、自らの心中に住まうパラマートマンに奉仕し礼拝すべきである。彼は全能にして永遠、無限のバガヴァーンであり、人生の究極の目的である。彼を崇拝すれば、輪廻に縛られる原因は終息する。

Verse 7

कस्तां त्वनाद‍ृत्य परानुचिन्ता- मृते पशूनसतीं नाम कुर्यात् । पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७ ॥

この超越的な思惟を退け、はかない名にのみ執着するのは、粗い物質主以外に誰がいよう。彼らは、人々がヴァイタラニーの苦の川に堕ち、自らの業から生じた苦熱を味わっているのを見ている。

Verse 8

केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख- गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥

またある者は、ダーラナー（専念）によって、身体の内なる心臓の空間に住まう、プラデーシャ・マートラほどの大きさの至上人格を想念する。彼は四臂で、蓮華、チャクラ、シャंख（法螺貝）、ガダー（棍棒）をそれぞれ携える。

Verse 9

प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९ ॥

御顔は歓喜に輝き、御眼は蓮の花弁のように大きく開く。カダンバの花粉のごとき黄衣をまとい、宝石を嵌めた黄金の装身具に飾られ、宝冠と耳飾りが燦然と光る。

Verse 10

उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धर- मम्‍लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ १० ॥

大いなるヨーギーたちの開いた心蓮の花心に、主の蓮華の御足が据えられている。御胸にはシュリーヴァツァの印とカウストゥバ宝珠が輝き、肩にも宝石が光り、全身は瑞々しい花のヴァナマーラーで飾られる。

Verse 11

विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकै- र्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभि: । स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलै- र्विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥

主は腰の帯、指の宝石の指輪、足輪、腕輪などで麗しく飾られる。清らかで艶やかに油を含んだ青みのある巻き毛が垂れ、微笑みをたたえた御顔はこの上なく愛らしい。

Verse 12

अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्- भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥

主の寛大なるリーラー、微笑む眼差しの輝き、眉のわずかな動きは、広大な恩寵のしるしである。ゆえに、心が瞑想にとどまり得るかぎり、この思惟を超えた主の超越的御姿を観想すべきである。

Verse 13

एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृत: । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥ १३ ॥

瞑想は、棍棒を持つ主の御肢体を一つ一つ観想することから始まる。蓮華の御足より起こし、微笑む御顔へと進めよ。心がある部位に勝って定まったなら、そこを離れてさらに高き部位に保てばよい。かくして段階を追うほど、知性はますます清浄となる。

Verse 14

यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोग: । तावत् स्थवीय: पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयत: स्मरेत ॥ १४ ॥

超越界と物質界の両方を見そなわす至上主・宇宙の主に対するバクティ・ヨーガがまだ生じないかぎり、人は定められた務めの終わりに、主の宇宙的御姿（ヴィラート・ルーパ）を念じ観想すべきである。

Verse 15

स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति- र्यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासु: ॥ १५ ॥

王よ、ヨーギーがこの人間界を去ろうと望むとき、時と場所に心を惑わされてはならない。安定して心地よい座に坐し、プラーナを調え、心によって諸感官を制御すべきである。

Verse 16

मन: स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि । आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥

そののちヨーギーは、混じりけのない बुद्धि によって心を जीव（クシェートラジュニャ）に収め、さらに जीव をパラマートマーに融け入らせる。かくして堅固な者はラブドーパシャーンティを得て、他の一切の営みをやめる。

Verse 17

न यत्र कालोऽनिमिषां पर: प्रभु: कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १७ ॥

ラブドーパシャーンティという超越の境地には、まばたきせぬ देव さえ支配する破壊の時（カーラ）の至上性はない。そこにはサットヴァもラジャスもタマスもなく、偽我も、マハット・タットヴァも、プラダーナ（物質 प्रकृति）もない。

Verse 18

परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ १८ ॥

超越を求める者たちは、最高の境地を「ヴァイシュナヴァの至高の पद」と説き、真理を求める者は「ネーティ、ネーティ」と唱えて神なきものを退けようとする。ゆえに純粋な भक्त は邪心を捨て、主とただ一つの親愛に調和し、主の蓮華の御足を胸に秘め、瞬間ごとに、歩みごとに礼拝する。

Verse 19

इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो विज्ञानद‍ृग्वीर्यसुरन्धिताशय: । स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्‍सून्नमयेज्जितक्लम: ॥ १९ ॥

かくして牟尼は霊的知見の力により絶対の悟りに安住し、物質的欲望を鎮める。ついで踵で排泄の孔を塞ぎ、プラーナを六つの主要な座へと順次移し上げ、疲労を克服する。

Verse 20

नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मा- दुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनि: । ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत् ॥ २० ॥

瞑想する帰依者は、臍にあるプラーナをゆっくり心臓へ押し上げ、そこからウダーナの動きで胸へ導き、さらに知性で適所を探りつつ、徐々に口蓋の根へ至らせるべきである。

Verse 21

तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्ष: । स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठद‍ृष्टि- र्निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत्परं गत: ॥ २१ ॥

その後、バクティ・ヨーギーはプラーナを眉間へ押し上げる。生命気の七つの出口を塞ぎ、執着なく、揺るがぬ視線で半ムフールタ留まり、ついに頭頂の孔を貫いて至上へ赴き、物質的つながりを捨て去る。

Verse 22

यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद् विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २२ ॥

しかし王よ、もしヨーギーが、ブラフマローカへの移住、ヴァイハーヤサたちとの宇宙遊行、八つの成就の支配、あるいは無数の惑星のいずれかでの享楽的地位など、より良い物質的享受を望むなら、グナに形づくられた心と感官を携えて行かねばならない。

Verse 23

योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त- र्बहिस्त्रिलोक्या: पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३ ॥

ヨーゲーシュヴァラたち、すなわちプラーナを内なる自己とする超越者の行動は、三界の内外においても制限がないと説かれる。ヴィディヤー、苦行、ヨーガ、サマーディ（そしてバクティの力）によって彼らはその自在を得るが、果報を求める行為者や粗野な物質主義者は決して得られない。

Verse 24

वैश्वानरं याति विहायसा गत: सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ २४ ॥

王よ、ヨーギーが光り輝くスシュムナーの梵道によって乳の海を越え、最高界ブラフマローカへ赴くとき、まず火神の界ヴァイシュヴァーナラに至り、あらゆる汚れを洗い清められる。ついでさらに上昇し、主ハリ――至上人格神――に近づくため、シシュマーラの輪へと向かう。

Verse 25

तद् विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णो- रणीयसा विरजेनात्मनैक: । नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते ॥ २५ ॥

このシシュマーラは全宇宙の回転の枢軸であり、ガルボーダカシャーイー・ヴィシュヌの「臍」と呼ばれる。ヨーギーのみがこの輪を超え、清浄な自己によって、ブラフマンを知る者たちが礼拝するマハルローカに至る。そこではブリグら清らかな聖仙が一劫に等しい寿命を享受する。

Verse 26

अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम् ॥ २६ ॥

やがて、アナンタの口から噴き出す火焔によって全宇宙が焼き尽くされる時、ヨーギーは諸世界が灰となるのを見て、成就者たちの用いる天の乗り物により、パラメーシュティヤたるサティヤローカへと去る。サティヤローカの寿命は「ドヴィ・パラールダ」、すなわちブラフマーの寿命に等しいと数えられる。

Verse 27

न यत्र शोको न जरा न मृत्यु- र्नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यच्चित्ततोऽद: कृपयानिदंविदां दुरन्तदु:खप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७ ॥

サティヤローカには悲嘆も老いも死もなく、いかなる苦痛もないゆえ不安もない。ただ時に、意識ゆえの慈悲として、献身奉仕（バクティ・セーヴァ）の道を知らず物質界の越え難い苦悩にさらされる者たちへの憐れみが心に起こる。

Verse 28

ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय- स्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥

サティヤローカに到達すると、献身者は微細身によって恐れなく、粗大身に似た特別な自己の相（アートマ・リンガ）に合一する。ついで順次、地から水へ、水から火へ、火から光輝へ、光輝から風へと存在の段階を経て、ついには広大な虚空（アーカーシャ）のエーテル段階に至る。

Verse 29

घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च द‍ृष्टय‍ा श्वसनं त्वचैव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी ॥ २९ ॥

ヨーギーは、嗅覚によって香りを、舌によって味を、眼によって形を、皮膚によって触を、耳によって虚空の性質たる音の振動を超え、さらにプラーナによって意志の力に到達し、感官の対象を越えてゆく。

Verse 30

स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसंनिकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम् ॥ ३० ॥

修行者は、粗大な要素と微細な感官の接触から生じる、心的で神的とも言われる変容を超え、それとともに歩みを進め、グナが抑止され中和されるヴィジュニャーナ・タットヴァへ到達する。

Verse 31

तेनात्मनात्मानमुपैति शान्त- मानन्दमानन्दमयोऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो य: स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ॥ ३१ ॥

それによって魂は自らの静安なる本性に至り、ついには至上の歓喜、満ち満ちたアーナンダに安住する。愛しき者よ、このバ―ガヴァタの境地に達した者は、もはや物質世界に惹かれない。

Verse 32

एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेव: ॥ ३२ ॥

王よ、これらの道はヴェーダに歌われ、そなたの正しい問いに答えて述べたことは永遠の真理である。昔、正しい礼拝に満足されたバガヴァーン・ヴァースデーヴァが、みずからブラフマーにこれを語られた。

Verse 33

न ह्यतोऽन्य: शिव: पन्था विशत: संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३३ ॥

この輪廻の世をさまよう者にとって、これ以上に吉祥な解脱の道はない。すなわち、バガヴァーン・ヴァースデーヴァ（シュリー・クリシュナ）へのバクティ・ヨーガが生起することである。

Verse 34

भगवान् ब्रह्म कार्त्स्‍न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥

至福なるブラフマーは深い専念をもってヴェーダを三度究め、精査の末にこう確定した――至上人格神シュリー・クリシュナへの愛慕とバクティこそ、ダルマの最高の成就である。

Verse 35

भगवान् सर्वभूतेषु लक्षित: स्वात्मना हरि: । द‍ृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकै: ॥ ३५ ॥

主ハリ、すなわちシュリー・クリシュナは、個々のアートマンとともにあらゆる生命の内に宿る。この事実は、見る働きや知性などの徴（しるし）によって知覚され、推知される。

Verse 36

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरि: सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३६ ॥

ゆえに、王よ、人は常にどこにあっても、全身全霊で主ハリについて聞き、讃嘆し（キールタンし）、至上主（バガヴァーン）を憶念すべきである。

Verse 37

पिबन्ति ये भगवत आत्मन: सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७ ॥

聖者に愛されるバガヴァーンの甘露の物語を、耳を通して満ちるほどに飲む者は、物質的享楽に汚れた心の志を清め、ついには主の蓮華の御足のもと、至上の住処へと至る。