Adhyaya 20

Verse 1

श्रीशुक उवाच बलिरेवं गृहपति: कुलाचार्येण भाषित: । तूष्णीं भूत्वा क्षणं राजन्नुवाचावहितो गुरुम् ॥ १ ॥

シュリー・シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは言った。王パリークシットよ、家の祭司でもある霊的師シュクラーチャーリヤにこのように諭されたとき、バリ・マハーラージャはしばらく沈黙し、十分に思案してから、師に次のように答えた。

Verse 2

श्रीबलिरुवाच सत्यं भगवता प्रोक्तं धर्मोऽयं गृहमेधिनाम् । अर्थं कामं यशो वृत्तिं यो न बाधेत कर्हिचित् ॥ २ ॥

バリ・マハーラージャは言った。「尊き御方よ、あなたが述べられたとおり、家住者の真のダルマとは、財、欲楽、名声、生活の手段を決して妨げないものである。私もこの法則が正しいと考える。」

Verse 3

स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् । प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राह्रादि: कितवो यथा ॥ ३ ॥

私はマハーラージャ・プラフラーダの孫である。金銭欲のために、バラモンに対して約束を撤回などできようか。「この地を与える」と誓ったのに、どうして取り戻せよう。とりわけバラモンに対し、凡庸な詐欺師のように振る舞えるはずがない。

Verse 4

न ह्यसत्यात् परोऽधर्म इति होवाच भूरियम् । सर्वं सोढुमलं मन्ये ऋतेऽलीकपरं नरम् ॥ ४ ॥

「虚偽ほど大きなアダルマはない」と地母神は語った。私はあらゆる重荷に耐えられるが、偽りに執する人だけは耐えがたい。

Verse 5

नाहं बिभेमि निरयान्नाधन्यादसुखार्णवात् । न स्थानच्यवनान्मृत्योर्यथा विप्रप्रलम्भनात् ॥ ५ ॥

私は地獄も貧困も苦しみの海も地位の失墜も、死さえもそれほど恐れない。だが、ブラーフマナを欺くことほど恐ろしいものはない。

Verse 6

यद् यद्धास्यति लोकेऽस्मिन्सम्परेतं धनादिकम् । तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन्न तेन चेत् ॥ ६ ॥

我が主よ、死に臨めば財宝などこの世の栄華は必ず持ち主から離れ去ることを、あなたもご覧です。ゆえに、ブラーフマナであるヴァーマナデーヴァが与えた施しで満足されぬなら、死に際して失う定めの富によってこそ、どうしてお喜ばせしないのでしょうか。

Verse 7

श्रेय: कुर्वन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभि: । दध्यङ्‌शिबिप्रभृतय: को विकल्पो धरादिषु ॥ ७ ॥

聖者たちは衆生の利益のため、捨て難い命さえも捧げる。ダディーチ、シビらがその証である。ならば、この取るに足らぬ土地を手放すのに何のためらいがあろうか。

Verse 8

यैरियं बुभुजे ब्रह्मन्दैत्येन्द्रैरनिवर्तिभि: । तेषां कालोऽग्रसील्ल‍ोकान् न यशोऽधिगतं भुवि ॥ ८ ॥

おお最上のブラーフマナよ、戦いをためらわぬ大いなるアスラ王たちはこの世界を享受したが、やがて時（カーラ）は彼らの諸世界をことごとく呑み込んだ。地上に残ったのは名声のみである。ゆえに、人は何よりも善き名を得るべきである。

Verse 9

सुलभा युधि विप्रर्षे ह्यनिवृत्तास्तनुत्यज: । न तथा तीर्थ आयाते श्रद्धया ये धनत्यज: ॥ ९ ॥

おお最上のブラーフマナよ。戦場で恐れず命を捨てる者は多いが、聖地（ティールタ）を生み出す聖者に、積み重ねた財を信心をもって布施できる機会はまれである。

Verse 10

मनस्विन: कारुणिकस्य शोभनं यदर्थिकामोपनयेन दुर्गति: । कुत: पुनर्ब्रह्मविदां भवाद‍ृशां ततो वटोरस्य ददामि वाञ्छितम् ॥ १० ॥

布施によって、志高く慈悲深い者はいよいよ吉祥となる。とりわけ、あなたのような梵知者に施すならなおさらだ。ゆえにこの幼きブラフマチャーリーが望むものを、私は与えよう。

Verse 11

यजन्ति यज्ञंक्रतुभिर्यमाद‍ृता भवन्त आम्नायविधानकोविदा: । स एव विष्णुर्वरदोऽस्तु वा परो दास्याम्यमुष्मै क्षितिमीप्सितां मुने ॥ ११ ॥

大いなる聖仙よ。あなたのように祭式とヤジュニャのヴェーダ規定に通暁した聖者は、いかなる時もヴィシュヌを礼拝する。ゆえに同じヴィシュヌが恩寵を授けに来られたのか、敵として罰しに来られたのかにかかわらず、私はその命に従い、求められた土地をためらいなく捧げよう。

Verse 12

यद्यप्यसावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् । तथाप्येनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम् ॥ १२ ॥

たとえ彼がヴィシュヌご自身であっても、恐れゆえにブラーフマナの姿をまとい、乞い求めて私のもとへ来られた。ゆえにブラーフマナの身を取られた以上、たとえ不法に私を捕らえ、あるいは殺されても、敵であっても私は報復しない。

Verse 13

एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद् यश: । हत्वा मैनां हरेद् युद्धे शयीत निहतो मया ॥ १३ ॥

もしこのブラーフマナが真に、ヴェーダ讃歌に礼拝されるウッタマシュローカ（ヴィシュヌ）であるなら、広く行き渡る名声を決して捨てない。ゆえに戦いでは、彼が私を討つか、さもなくば私に討たれて倒れるかのいずれかであろう。

Verse 14

श्रीशुक उवाच एवमश्रद्धितं शिष्यमनादेशकरं गुरु: । शशाप दैवप्रहित: सत्यसन्धं मनस्विनम् ॥ १४ ॥

シュリー・シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは続けて語った――そのとき至上主の促しにより、霊的師シュクラーチャーリヤは、真実に堅く、寛大で気高い弟子バリ・マハーラージャが師の命令に背こうとしたことを咎め、呪いを与えた。

Verse 15

द‍ृढं पण्डितमान्यज्ञ: स्तब्धोऽस्यस्मदुपेक्षया । मच्छासनातिगो यस्त्वमचिराद्भ्रश्यसे श्रिय: ॥ १५ ॥

真の知を持たぬのに自らを学者と思い込み、私を顧みず傲慢になった。私の命令を越えたゆえに、ほどなく汝は一切の繁栄を失うであろう。

Verse 16

एवं शप्त: स्वगुरुणा सत्यान्न चलितो महान् । वामनाय ददावेनामर्चित्वोदकपूर्वकम् ॥ १६ ॥

自らの師にこのように呪われても、偉大なるバリ・マハーラージャは真実の決意から少しも揺らがなかった。慣例に従い、まずヴァーマナデーヴァに水を捧げて礼拝し、ついで約束した土地の施しを差し出した。

Verse 17

विन्ध्यावलिस्तदागत्य पत्नी जालकमालिनी । आनिन्ये कलशं हैममवनेजन्यपां भृतम् ॥ १७ ॥

そのとき真珠の首飾りで飾られたバリ・マハーラージャの妃ヴィンディヤーヴァリーがただちに来て、主の御足を洗って礼拝するための水で満たされた大きな黄金の水瓶を運ばせた。

Verse 18

यजमान: स्वयं तस्य श्रीमत् पादयुगं मुदा । अवनिज्यावहन्मूर्ध्नि तदपो विश्वपावनी: ॥ १८ ॥

祭主バリ・マハーラージャは喜びに満ちてヴァーマナデーヴァの蓮華の御足を洗い、その宇宙を浄める御足洗いの水を自らの頭上に戴いた。

Verse 19

तदासुरेन्द्रं दिवि देवतागणा गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणा: । तत्कर्म सर्वेऽपि गृणन्त आर्जवं प्रसूनवर्षैर्ववृषुर्मुदान्विता: ॥ १९ ॥

そのとき、上界の住人である神々、ガンダルヴァ、ヴィディヤーダラ、シッダ、チャーラナたちは、バリ・マハーラージャの素朴で偽りなき行いに大いに歓喜し、その徳を讃えて無数の花を雨のように降らせた。

Verse 20

नेदुर्मुहुर्दुन्दुभय: सहस्रशो गन्धर्वकिम्पूरुषकिन्नरा जगु: । मनस्विनानेन कृतं सुदुष्करं विद्वानदाद् यद् रिपवे जगत्‍त्रयम् ॥ २० ॥

ガンダルヴァ、キンプルシャ、キンナラたちは、幾千もの太鼓とラッパを幾度も鳴らし、歓喜して歌った。「バリ・マハーラージャは何と高貴な方だ！ きわめて困難な業を成し遂げた。ヴィシュヌが敵方にいると知りつつも、なお主に三界すべてを布施したのだ。」

Verse 21

तद् वामनं रूपमवर्धताद्भ‍ुतं हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् । भू: खं दिशो द्यौर्विवरा: पयोधय- स्तिर्यङ्‌नृदेवा ऋषयो यदासत ॥ २१ ॥

ついで、ヴァーマナの姿を取られた無限の主ハリは、三グナの働きに従って驚くべき大きさへと増大し、地・空・方位・天界・宇宙の裂け目・海、鳥獣、人間、神々、そして大聖仙に至るまで、万有がその御身の内に収まった。

Verse 22

काये बलिस्तस्य महाविभूते: सहर्त्विगाचार्यसदस्य एतत् । ददर्श विश्वं त्रिगुणं गुणात्मके भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तम् ॥ २२ ॥

バリ・マハーラージャは祭司たち、アーチャーリヤ、会衆とともに、至上主の大いなる威徳に満ちた宇宙身を目の当たりにした。その御身には三グナの世界のすべて—粗大元素、感覚と対象、心・知性・偽我、さまざまな生命体、そして業とその反作用—が収められていた。

Verse 23

रसामचष्टाङ्‍‍घ्रितलेऽथ पादयो- र्महीं महीध्रान्पुरुषस्य जङ्घयो: । पतत्‍त्रिणो जानुनि विश्वमूर्ते- रूर्वोर्गणं मारुतमिन्द्रसेन: ॥ २३ ॥

その後、インドラの座に就いていたバリ・マハーラージャは、主の宇宙身の足裏にラサータラなどの下界を見た。御足には地上の面、ふくらはぎには山々、膝にはさまざまな鳥、そして腿には多様な風の働きが現れていた。

Verse 24

सन्ध्यां विभोर्वाससि गुह्य ऐक्षत् प्रजापतीञ्जघने आत्ममुख्यान् । नाभ्यां नभ: कुक्षिषु सप्तसिन्धू- नुरुक्रमस्योरसि चर्क्षमालाम् ॥ २४ ॥

バリ・マハーラージャは、驚異の御業をなす主の衣の下に夕暮れの黄昏を見た。主の秘所にはプラジャーパティたちを、腰のあたりには自分自身を親しい随伴者とともに見、臍には天空を、腰には七つの大海を、そして胸には星々の群れを見た。

Verse 25

हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥

王よ、バリはムラーリ主の心にダルマを、胸にリタ（宇宙の秩序）と真実を、御心に月を見た。胸には蓮華を手にする吉祥天女シュリー（ラクシュミー）を、喉にはすべてのヴェーダとあらゆる音の振動を、両腕にはインドラを首とする神々を、両耳には諸方位を、頭には上位の世界を、髪には雲を、鼻孔には風を、両眼には太陽を、そして口には火を見た。

Verse 26

हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥

王よ、主の御言葉からはヴェーダの韻律と真言が現れ、舌の味には水界の主ヴァルナが宿る。眉には禁制と規定、まぶたには昼と夜。額には怒り、唇には貪り。触れられるところには欲情、精にはあらゆる水。背には不義、歩みには祭祀の火。影には死、微笑みにはマーヤー。身の毛にはすべての薬草が見えた。

Verse 27

हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥

彼は主の脈に河川を、爪に岩石を見た。主の知性にはアジャ（梵天）、神々の群れ、そして大リシたちを見、さらにプラーナ、諸感覚、全身にわたり、動くものも動かぬものも、あらゆる生類を見た。かくしてバリは、主のヴィラート（宇宙身）に全世界を観じた。

Verse 28

हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥

かくしてバリ・マハーラージャは、主のヴィラート身において、心から諸感覚に至るまでダルマ等の原理を、御言葉に韻律と真言を、脈に河川を、知性に梵天らを、そしてプラーナとともに全身に動不動の一切衆生を同時に見た。まるで全宇宙がそのプルショーत्तマ（至上の人格）に集約されているかのようであった。

Verse 29

हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥

王よ、バリ・マハーラージャはムラーリ主のヴィラート（宇宙）身において、心臓にダルマ、胸にṛtaと真実、心に月、胸元に蓮華を持つシュリー・ラクシュミー、喉に一切のヴェーダと聖なる音、腕にインドラを首とする神々、両耳に方角、頭に上界、髪に雲、鼻孔に風、眼に太陽、口に火を見た。御言葉にはヴェーダの韻律と真言があり、舌の味にはヴァルナ、眉には規範、まぶたには昼夜、額には怒り、唇には貪りがあった。触れには欲、精にはあらゆる水、背には不義、歩みには祭祀（ヤジュニャ）の火。影には死、微笑にはマーヤー、体毛には薬草。脈には河川、爪には岩石、知性にはブラフマーと神々と聖仙、そして全身と諸根には動くものも動かぬものも一切の生類—かくしてバリは主の巨大なる姿に万有を見た。

Verse 30

सर्वात्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य सर्वेऽसुरा: कश्मलमापुरङ्ग । सुदर्शनं चक्रमसह्यतेजो धनुश्च शार्ङ्गं स्तनयित्नुघोषम् ॥ ३० ॥

王よ、バリに従うすべてのアスラたちは、万有をその身に収める至上主のヴィラート形態を見、御手にある耐え難い熱光を放つスダルシャナ・チャクラを見、さらにシャールンガ弓の雷鳴のごとき轟きを聞いて、胸の内に嘆きと恐れを満たした。

Verse 31

पर्जन्यघोषो जलज: पाञ्चजन्य: कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी । विद्याधरोऽसि: शतचन्द्रयुक्त- स्तूणोत्तमावक्षयसायकौ च ॥ ३१ ॥

雲の雷鳴のごとく響く主の法螺貝パーンチャジャニヤ、比類なき力の棍棒カウモーダキー、剣ヴィディヤーダラと百の月紋を飾る盾、そして最上の矢筒アクシャヤサーヤカ—これらすべてが同時に現れ、主に讃嘆の祈りを捧げた。

Verse 32

सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥

スナンダを筆頭とする眷属たちが、諸世界の守護神ローカパーラとともに主の御前に侍し、讃嘆を捧げた。主は輝く宝冠、腕輪、魚のようにきらめく耳飾りをまとい、胸にはシュリーヴァツァの印とカウストゥバ宝珠が光った。黄衣ピータンバラを帯で締め、蜂に囲まれた花鬘で飾られ、ウルクラムなるバガヴァーンは荘厳に輝いていた。

Verse 33

सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥

王よ、このように栄光を現したウルクラムなるバガヴァーンは、バリの前で一歩にて大地の全てを測り、御身にて天空を覆い、御腕にて十方を満たした。

Verse 34

पदं द्वितीयं क्रमतस्त्रिविष्टपं न वै तृतीयाय तदीयमण्वपि । उरुक्रमस्याङ्‍‍घ्रिरुपर्युपर्यथो महर्जनाभ्यां तपस: परं गत: ॥ ३४ ॥

主が第二の歩みを踏み出されると、天界の諸世界は覆われた。第三の歩みのための場所は微塵も残らず、ウルクラムの御足はさらに高く伸び、マハルローカ、ジャナローカ、タポローカをも超えて上方へ至った。