Adhyaya 19

Verse 1

श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् । निशम्य भगवान्प्रीत: प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥

シュカデーヴァ・ゴースワーミーは続けました。「至高神ヴァーマナデーヴァは、バリ・マハーラージャがこのように宗教的原則に則って快く話すのを聞いて、非常に満足され、彼を称賛し始めました。」

Verse 2

श्रीभगवानुवाच वचस्तवैतज्जनदेव सूनृतं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् । यस्य प्रमाणं भृगव: साम्पराये पितामह: कुलवृद्ध: प्रशान्त: ॥ २ ॥

至上主は仰せになった。「王よ、汝の言葉は真実にして柔らかく、家門にふさわしく、ダルマにかなっており、汝の名声を高める。これを証するのはブリグの裔のバラモンたちであり、来世の道を教える師は、汝の祖父にして一族の長老、静謐なるプラフラーダ・マハーラージャである。」

Verse 3

न ह्येतस्मिन्कुले कश्चिन्नि:सत्त्व: कृपण: पुमान् । प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये ॥ ३ ॥

汝の一族には今に至るまで、卑しい心や吝嗇の者は生まれていない。バラモンが求めれば誰も施しを拒まず、施すと約してそれを果たさぬ者もいなかった。

Verse 4

न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिता: पराङ्‌मुखा ये त्वमनस्विनो नृप । युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रह्लाद उद्भ‍ाति यथोडुप: खे ॥ ४ ॥

王よ、汝の王統には、聖地でバラモンが施しを求めても背を向け、また戦場でクシャトリヤとの戦いを避けるような卑小な王は一人も生まれていない。さらに汝らの家の栄光は、天空の麗しき月のごとく輝くプラフラーダ・マハーラージャによっていよいよ増している。

Verse 5

यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् । प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुध: ॥ ५ ॥

汝の王統にヒラニヤークシャが生まれた。彼はただ己の棍棒のみを武器として、助けもなく独りで全地を巡り、四方を征服せんとしたが、出会ういかなる勇士も彼に比肩し得なかった。

Verse 6

यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णु: क्ष्मोद्धार आगतम् । आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्यनुस्मरन् ॥ ६ ॥

ガルボーダカ海から大地を引き上げるため、猪の化身として来臨したヴィシュヌは、眼前に現れたヒラニヤークシャを激闘の末、甚だしい困難をもって討ち取られた。のちにその稀有なる武勇を幾度も想起し、主は自らをまことの勝者と感じられた。

Verse 7

निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपु: पुरा । हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरे: ॥ ७ ॥

兄の殺害を聞いたヒラニヤカシプは激怒し、兄を討った主ヴィシュヌを殺そうとして、その御住処へ向かった。

Verse 8

तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् । चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वर: ॥ ८ ॥

三叉戟を手に、死そのもののように迫る彼を見て、時の運行を知り、幻術の達人たる主ヴィシュヌは次のように思案された。

Verse 9

यतो यतोऽहं तत्रासौ मृत्यु: प्राणभृतामिव । अतोऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्द‍ृश: ॥ ९ ॥

わたしがどこへ行こうとも、ヒラニヤカシプは生きとし生けるものに死が付き従うように、わたしを追うであろう。ゆえに彼の心臓の奥底へ入ろう。外面しか見ぬ彼には、わたしが見えない。

Verse 10

एवं स निश्चित्य रिपो: शरीर- माधावतो निर्विविशेऽसुरेन्द्र । श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेह- स्तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेता: ॥ १० ॥

かく定めて、激しく追いすがる敵なる阿修羅王の身体へマーダヴァは入り給うた。ヒラニヤカシプには思いも及ばぬ微細身となり、ヴィシュヌはその息とともに鼻孔から入り込まれた。

Verse 11

स तन्निकेतं परिमृश्य शून्य- मपश्यमान: कुपितो ननाद । क्ष्मां द्यां दिश: खं विवरान्समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीर: ॥ ११ ॥

ヴィシュヌの住処が空であるのを確かめ、見つからぬ怒りに彼は咆哮した。地上、天界、四方、虚空、洞穴、海に至るまで宇宙を捜し回ったが、その勇者はどこにもヴィシュヌを見いだせなかった。

Verse 12

अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् । भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान् ॥ १२ ॥

彼を見いだせず、ヒラニヤカシプは言った。「この宇宙をくまなく探したが、我が弟を討ったヴィシュヌは見つからぬ。ゆえに、誰も戻らぬ場所へ行ったに違いない。」

Verse 13

वैरानुबन्ध एतावानामृत्योरिह देहिनाम् । अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपबृंहित: ॥ १३ ॥

この世で身を持つ者の怨みの執着は、死に至るまでにすぎない。怒りは無知から生じ、我慢（我執）によって増長する。

Verse 14

पिता प्रह्लादपुत्रस्ते तद्विद्वान्द्विजवत्सल: । स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्योऽदात् स याचित: ॥ १४ ॥

汝の父ヴィローチャナは、マハーラージャ・プラフラーダの子で、バラモンに深い慈愛を抱いていた。バラモンの姿で来たのが神々であると知りつつも、その願いにより自らの寿命を彼らに与えた。

Verse 15

भवानाचरितान्धर्मानास्थितो गृहमेधिभि: । ब्राह्मणै: पूर्वजै: शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभि: ॥ १५ ॥

汝もまた、家住のバラモンや汝の祖先、そして高貴な行いで名高い勇者たちが守ってきたダルマの規範を実践してきた。

Verse 16

तस्मात् त्वत्तो महीमीषद् वृणेऽहं वरदर्षभात् । पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम ॥ १६ ॥

ゆえに、ダイティヤの王よ、施しを与える者の中の最勝者よ、我は汝よりわずかな大地を乞う。わが歩みの量にて、三歩分である。

Verse 17

नान्यत् ते कामये राजन्वदान्याज्जगदीश्वरात् । नैन: प्राप्नोति वै विद्वान्यावदर्थप्रतिग्रह: ॥ १७ ॥

王よ、宇宙の主よ。あなたは大いに寛大で、望むだけの土地を与え得るが、私は不要なものを求めない。必要に応じてのみ施しを受ける学識あるバラモンは、罪の業に絡め取られない。

Verse 18

श्रीबलिरुवाच अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मता: । त्वं बालो बालिशमति: स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा ॥ १८ ॥

バリ・マハーラージャは言った。「おお、バラモンの子よ。あなたの教えは老賢者の言葉のように尊ばれる。だがあなたはまだ少年で、知恵は未熟だ。ゆえに自らの利益について賢明とは言い難い。」

Verse 19

मां वचोभि: समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् । पदत्रयं वृणीते योऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम् ॥ १९ ॥

甘い言葉で、諸世界の唯一の主である私を喜ばせておきながら、あなたは三歩の土地しか求めない。ゆえに賢明とは言えぬ。私は三界の所有者であり、島ひとつさえ与えられるのだ。

Verse 20

न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति । तस्माद् वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे ॥ २० ॥

小さな少年よ。私のもとへ乞いに来た者が、ほかでさらに求めねばならぬようではならない。ゆえに望むなら、あなたの生活に足るだけの土地を私から受け取りなさい。

Verse 21

श्रीभगवानुवाच यावन्तो विषया: प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् । न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप ॥ २१ ॥

至上主は言われた。「愛しき王よ。三界にある、感官を喜ばせるあらゆる望ましいものを尽くしても、感官を制し得ぬ者を満たすことはできない。」

Verse 22

त्रिभि: क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते । नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया ॥ २२ ॥

三歩の土地にも満足できぬ者は、九つのヴァルシャから成る七つの島嶼のうち一つを得ても満たされない。一つ得れば、なお他を求める。

Verse 23

सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैन्यगयादय: । अर्थै: कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति न: श्रुतम् ॥ २३ ॥

我らは聞く。ヴァイニャ（プṛトゥ）やガヤ王らのように七つのドヴィーパを治めた強大な王でさえ、財と享楽への渇望の終わりに到らなかった。

Verse 24

यद‍ृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् । नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितै: ॥ २४ ॥

宿業により得たものに満足してこそ安楽がある。不満は決して幸福を生まない。自制なき者は三界を得ても幸せになれぬ。

Verse 25

पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषोऽर्थकामयो: । यद‍ृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृत: ॥ २५ ॥

財と欲に対する不満こそが輪廻の因である。だが宿命により得たものに満足する者は、解脱にふさわしいと स्मṛti は説く。

Verse 26

यद‍ृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते । तत् प्रशाम्यत्यसन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणि: ॥ २६ ॥

宿命により得たものに満足するブラーフマナのテージャス（霊的威光）は増大する。だが不満によってその力は、水をかけられた火が弱まるように衰える。

Verse 27

तस्मात् त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद् वरदर्षभात् । एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत्प्रयोजनम् ॥ २७ ॥

ゆえに王よ、施しを与える者の中で最勝なるあなたから、私はただ三歩の土地のみを願います。その施しだけで私は満ち足ります。真に必要なだけを受けて足るを知ることが幸いの道だからです。

Verse 28

श्रीशुक उवाच इत्युक्त: स हसन्नाह वाञ्छात: प्रतिगृह्यताम् । वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम् ॥ २८ ॥

シュカデーヴァは語った。至上主がそのように告げると、バリは微笑んで言った。「望むものを受け取りなさい。」そしてヴァーマナデーヴァに求める土地を施す誓いを確かなものとするため、供与の水壺を手に取った。

Verse 29

विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् । जानंश्चिकीर्षितं विष्णो: शिष्यं प्राह विदां वर: ॥ २९ ॥

ヴィシュヌの意図を悟った学識第一のシュクラーチャーリヤは、ヴァーマナデーヴァに大地を捧げようとしていた弟子、アスラ王にただちにこう語りかけた。

Verse 30

श्रीशुक्र उवाच एष वैरोचने साक्षाद् भगवान्विष्णुरव्यय: । कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधक: ॥ ३० ॥

シュクラーチャーリヤは言った。「ヴィローチャナの子よ、この小人の姿をした梵行者は、まさしく不滅のバガヴァーン・ヴィシュヌそのものだ。カश्यパを父、アディティを母として受け、 देवたちの目的を成就するために現れたのだ。」

Verse 31

प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता । न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनय: ॥ ३१ ॥

何も知らずに彼に土地を与えると誓ったその約束は災いを招く。私はそれを善しとは思わぬ。ダイティヤ（阿修羅）たちに大きな害が及ぶであろう。

Verse 32

एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यश: श्रुतम् । दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरि: ॥ ३२ ॥

この梵行者（ブラフマチャーリー）に見せかけた者は、実は至上主バガヴァーン・ハリそのものだ。彼は汝の土地、富、美、力、名声、学識を奪い取り、すべてを敵インドラに渡すであろう。

Verse 33

त्रिभि: क्रमैरिमाल्ल‍ोकान्विश्वकाय: क्रमिष्यति । सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम् ॥ ३३ ॥

汝は三歩分の土地を施すと誓ったが、宇宙身（ヴィシュヴァカーヤ）の彼は三歩で三界を覆う。愚か者よ！ヴィシュヌにすべてを捧げた後、どうやって生きるのか。

Verse 34

क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभो: । खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गति: ॥ ३४ ॥

ヴァーマナデーヴァは第一歩で地上を、第二歩で天界を覆い、さらに巨大な宇宙身を広げて虚空をも満たす。では第三歩をどこに捧げるのか。

Verse 35

निष्ठां ते नरके मन्ये ह्यप्रदातु: प्रतिश्रुतम् । प्रतिश्रुतस्य योऽनीश: प्रतिपादयितुं भवान् ॥ ३५ ॥

汝は必ずや誓いを果たせまい。約したものを施せぬ者の行き着く先は地獄、永き住処もまたそこだと私は思う。

Verse 36

न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते । दानं यज्ञस्तप: कर्म लोके वृत्तिमतो यत: ॥ ३६ ॥

自らの生計を危うくする施しを、学識ある者は称賛しない。布施、祭祀（ヤジュニャ）、苦行、果報を求める行いは、正しく生計を立て得る者にこそ可能である。

Verse 37

धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च । पञ्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ ३७ ॥

ゆえに、真の知を具えた者は蓄えた財を五つに分けるべきである――ダルマのため、名誉のため、繁栄のため、感官の歓びのため、そして家族を養うために。かくして彼は今生にも来世にも安楽を得る。

Verse 38

अत्रापि बह्वृचैर्गीतं श‍ृणु मेऽसुरसत्तम । सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन्नेत्याहानृतं हि तत् ॥ ३८ ॥

阿修羅の中の最勝者よ、バフヴリチャ聖聞に歌われる証を我より聞け。「オーム」を先にして語られた言葉は真実とされ、「オーム」なく語られたものはまことに虚偽である。

Verse 39

सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते । वृक्षेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मन: ॥ ३९ ॥

ヴェーダは説く。身という樹の真の結実は、そこから生じる善き花と果である。だが樹が存しなければ、真実の花果はあり得ない。たとえ身の根が不実に基づくと言われても、この身の樹の助けなくして真の花果は結ばれない。

Verse 40

तद् यथा वृक्ष उन्मूल: शुष्यत्युद्वर्ततेऽचिरात् । एवं नष्टानृत: सद्य आत्मा शुष्येन्न संशय: ॥ ४० ॥

根こそぎ抜かれた樹がたちまち倒れ、ほどなく枯れゆくように、「不実」とされる身の根が断たれれば、この身は疑いなく直ちに乾き衰える。

Verse 41

पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति । यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् । भिक्षवे सर्वम्ॐ कुर्वन्नालं कामेन चात्मने ॥ ४१ ॥

隔て、空しさ、あるいは不完全を示す音節――それが「オーム」である。何であれ「オーム」と言って与えるなら、人は実際に財から離れて空しくなる。とりわけ乞食に施すとき、すべてを「オーム」として手放せば、欲も満たされず、内なる成就も得られない。

Verse 42

अथैतत् पूर्णमभ्यात्मं यच्च नेत्यनृतं वच: । सर्वं नेत्यनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्ति: श्वसन्मृत: ॥ ४२ ॥

ゆえに最も無難なのは「いいえ」と言うことである。たとえ虚言であっても、それは全面的に身を守り、他者の憐れみを自分に引き寄せ、他人から金銭を集める便宜を十分に与える。だが常に「何も持たない」と言い張る者は非難される。生きながらの屍であり、息をしていても滅ぼされるべき者のようである。

Verse 43

स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे । गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सितम् ॥ ४३ ॥

女を従わせるための甘言、戯れの冗談、婚礼の儀、生活のため、命の危機、牛とバラモン文化の護持、また敵の手から人を救うため—これらの場合、虚言は忌むべきものとして非難されない。