षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणमध्यर्धमानूपानां देशवापानामर्धत्रयोदशाश्मकानाम् त्रयोविंशतिरवन्तीनाममितमपरान्तानां हैमन्यानां च कुल्यावापानां च कालतः ॥ कZ_०२.२४.०५ ॥
ṣoḍaśadroṇaṃ jāṅgalānāṃ varṣapramāṇamadhyardhamānūpānāṃ deśavāpānāmardhatrayodaśāśmakānām trayoviṃśatiravantīnām amitam aparāntānāṃ haimanyānāṃ ca kulyāvāpānāṃ ca kālataḥ
降雨量(varṣa-pramāṇa)の標準は、乾燥地(jāṅgala)では16ドローナ、湿地・沼沢地(ānūpa)では8.5、DeśaおよびVāpaの地域では12.5、Aśmakaでは13.5、Avantiでは23であり、Aparāntaについては一定せず(変動する)。冬作物および運河・溝による灌漑播種(kulyā-vāpa)については、季節/時期に応じて評価すべきである。
To calibrate taxation, sowing schedules, irrigation priorities, and famine-risk planning to local ecological realities rather than a single empire-wide norm.
It signals high variability/uncertainty, requiring flexible assessment instead of rigid targets—an administrative cue to rely on observation-based decisions.