Sutra 3
Devanagari script
कर्षणयन्त्रोपकरणबलीवर्दैश्चैषामसङ्गं कारयेत्कारुभिश्च कर्मारकुट्टाकमेदकरज्जुवर्तकसर्पग्राहादिभिश्च ॥ कZ_०२.२४.०३ ॥
Transliteration
karṣaṇayantropakaraṇabalīvardaiś ca eṣām asaṅgaṃ kārayet kārubhiś ca karmārakuṭṭākamedakarajjuvartakasarpagrāhādibhiś ca
Translation
耕作具と役牛を供給し、さらに鍛冶・農具製作者、石工、皮革職人、縄作り、蛇捕りなどの補助職人を配置して、彼らの作業が滞りなく進むようにせよ。
Word by Word
कर्षण-यन्त्र-उपकरण-बलीवर्दैःwith ploughing implements—machines, their accessories, and draught-oxen
कर्षण-यन्त्र-उपकरण-बलीवर्दैः:
TypeNoun
Rootकृष्; यन्त्र (√यम्); उपकरण; बलीवर्द
Formबहुव्रीह/तत्पुरुष-समाससमूहः; तृतीया-बहुवचनम् (करणे)
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
एषाम्of these / of them
एषाम्:
TypePronoun
Rootइदम् (एतद्-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-बहुवचनम् (सम्बन्धे)
असङ्गम्unobstructed use / freedom from hindrance
असङ्गम्:
TypeNoun
Rootसञ्ज्/सङ्ग (प्रातिपदिक: सङ्ग)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम् (कर्म)
कारयेत्should cause (it) to be ensured / should arrange
कारयेत्:
TypeVerb
Rootकृ (णिच्)
Formलोट्/विधिलिङ् (आज्ञार्थ/विध्यर्थ); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः; एकवचनम्; णिच्-प्रयोगः (causative)
कारुभिःby artisans / craftsmen
कारुभिः:
TypeNoun
Rootकारु
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-बहुवचनम् (करणे)
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
कर्मारblacksmiths
कर्मार:
TypeNoun
Rootकर्मार
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-बहुवचन-समुच्चयस्य सदस्यः (इह समास/द्वन्द्व-समाहार-पूर्वपद)
कुट्टाकpounders / millers
कुट्टाक:
TypeNoun
Rootकुट्टाक
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-बहुवचन-समुच्चयस्य सदस्यः
मेदकworkers dealing with fat/oil/grease
मेदक:
TypeNoun
Rootमेदक
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-बहुवचन-समुच्चयस्य सदस्यः
रज्जुवर्तकrope-makers
रज्जुवर्तक:
TypeNoun
Rootरज्जु + वर्तक
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-बहुवचन-समुच्चयस्य सदस्यः; रज्जु-वर्तक = रज्जु-निर्माता/वर्तकः
सर्पग्राहsnake-catchers
सर्पग्राह:
TypeNoun
Rootसर्प + ग्राह
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-बहुवचन-समुच्चयस्य सदस्यः; सर्प-ग्राह = सर्पं गृह्णाति इति
आदिभिःand others (of similar kinds)
आदिभिः:
TypeNoun (used as indeclinable-like in compounds)
Rootआदि
Formतृतीया-बहुवचनम्; ‘आदि’ = ‘and others’ (समाहार/उदाहरण-परिग्रह)
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
Entities Mentioned
D
draught oxen (balīvarda)A
artisans (kāru)S
smith (karmāra)S
stone-worker (kuṭṭāka)L
leather-worker (medaka)R
rope-maker (rajjuvartaka)S
snake-catcher (sarpagrāha)FAQs
It reflects an operations-first statecraft: productivity depends on removing local hazards and bottlenecks; specialized risk-control labor is treated as part of the agricultural supply chain.