Sutra 15
Devanagari script
प्रज्ञाशास्त्रचक्षुर्हि राजाल्पेनापि प्रयत्नेन मन्त्रमाधातुं शक्तः परानुत्साहप्रभाववतश्च सामादिभिर्योगोपनिषद्भ्यां चातिसंधातुम् ॥ कZ_०९.१.१५ ॥
Transliteration
prajñāśāstracakṣur hi rājā alpenāpi prayatnena mantram ādhātuṃ śaktaḥ parān utsāha-prabhāvavataś ca sāmādibhir yogopaniṣadbhyāṃ ca atisaṃdhātum
Translation
知恵と政（まつりごと）の学の眼を備えた王は、わずかな努力でも確かな策を立てることができ、また和解（サーマ）などの諸方策や秘策によって、主導性と実効力をもつ敵をも出し抜くことができる。
Word by Word
प्रज्ञा-शास्त्र-चक्षुःthe eye (insight) of wisdom and the treatise (i.e., scriptural/political knowledge as vision)
प्रज्ञा-शास्त्र-चक्षुः:
TypeNoun
Rootचक्षुस् (√चक्ष्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; समासः—प्रज्ञायाः शास्त्रस्य च चक्षुः (द्वन्द्व-षष्ठीसमासार्थः)
हिindeed, for
हि:
TypeParticle
Rootहि
Formनिपात (हेतौ/निश्चये)
राजाthe king
राजा:
TypeNoun
Rootराजन्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
अल्पेनwith little
अल्पेन:
TypeAdjective
Rootअल्प
Formनपुंसकलिङ्ग (अल्पम्) तृतीया एकवचन; प्रयत्नेन इति सह करणार्थे
अपिeven
अपि:
TypeParticle
Rootअपि
Formनिपात (अपि = even/also)
प्रयत्नेनby effort
प्रयत्नेन:
TypeNoun
Rootप्रयत्न
Formपुंलिङ्ग, तृतीया एकवचन (करण)
मन्त्रम्counsel; state policy/advice
मन्त्रम्:
TypeNoun
Rootमन्त्र
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन (कर्म)
आधातुम्to establish/lay down (a policy); to adopt counsel
आधातुम्:
TypeVerb
Root√धा (आ-धा)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त अव्यय (infinitive); आ + √धा = स्थापितुं/निवेशयितुम्
शक्तःis able
शक्तः:
TypeParticiple
Rootशक्
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘राजा’ इति विशेष्येण सह
परान्others (opponents)
परान्:
TypePronoun/Adjective
Rootपर
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (कर्म)
उत्साह-प्रभाव-वतश्who possess energy and power/influence
उत्साह-प्रभाव-वतश्:
TypeAdjective
Rootवत् (प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन; ‘उत्साह’ ‘प्रभाव’ इत्यस्य युक्ताः = उत्साहप्रभाववन्तः; ‘परान्’ इति विशेषणम्
चand
च:
TypeConjunction
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
साम-आदिभिःby conciliation and the other means (gift, punishment, dissension, etc.)
साम-आदिभिः:
TypeNoun
Rootसामन्
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया बहुवचन; ‘आदि’ इत्यनेन दान-दण्ड-भेदादीनां ग्रहणम्
योग-उपनिषद्भ्याम्by stratagems (yoga) and secret devices/counsels (upanisads)
योग-उपनिषद्भ्याम्:
TypeNoun
Rootउपनिषद्
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया/पञ्चमी/सप्तमी द्विवचन; अत्र करणार्थे तृतीया द्विवचन (द्वाभ्याम्)
चand
च:
TypeConjunction
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
अतिसंधातुम्to outmaneuver/overreach (them); to overcome by superior combination of means
अतिसंधातुम्:
TypeVerb
Root√धा (अति-सम्-धा)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त अव्यय (infinitive); अति + सम् + √धा = अतिशयेन संयोजयितुं/अतिशयेन साधयितुं; अर्थे—अतिक्रम्य साधयितुं/अतिशयेन पराजेतुम्
Entities Mentioned
K
kingO
opponents/enemiesFAQs
That trained political understanding multiplies effectiveness—reducing required effort and enabling indirect methods to defeat materially stronger adversaries.
As confidential/secret techniques of statecraft—covert operations, deception, psychological tactics, and hidden arrangements used alongside open diplomacy.