Adhyaya 24

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिमूर्त्यादिपूजाविधिर्नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशो ऽध्यायः कुण्डनिर्माणादिविधिः नारद उवाच अग्निकार्यं प्रवक्ष्यामि येन स्यात्सर्वकामभाक् चतुरभ्यधिकं विंशमङ्गुलं चतुरस्रकं

かくして『アグニ・プラーナ』（Agni Purāṇa）—原初のマハープラーナ—において、「原初の形相（Ādi-mūrti）より始まる礼拝法」と題する第23章は終わる。ここに第24章「クンダ（kuṇḍa：火壇）造作等の作法」が始まる。ナーラダ（Nārada）は言った。「私は聖火の作法（agni-kārya）を説こう。これにより一切の所願が成就する。（火壇は）方形で、二十四アングラ（aṅgula）の寸法とせよ。」

Verse 2

सूत्रेण सूत्रयित्वा तु क्षेत्रं तावत् खनेत्समं खातस्य मेखला कार्या त्यक्त्वा चैवाङ्गुलद्वयं

測縄（sūtra）によって区画を定めたのち、地面を均等に掘り下げるべきである。掘った箇所の周囲にはメーカラー（mekhalā：周縁の盛り上げ帯）を設け、二指幅（aṅgula）を残して作る。

Verse 3

सत्त्वादिसञ्ज्ञा पूर्वाशा द्वादशाङ्गुलमुच्छ्रिता अष्टाङ्गुला द्व्यङुलाथ चतुरङ्गुलविस्तृता

「サットヴァ（Sattva）」に始まる名で呼ばれる東方（前面）の線は、高さ十二アングラに立ち上げるべし。次いで八アングラ、次いで二アングラ、また幅は四アングラと定められる。

Verse 4

योनिर्दशाङ्गुला रम्या षट्चतुर्द्व्यङ्गुलाग्रगा क्रमान्निम्ना तु कर्तव्या पश्चिमाशाव्यवस्थिता

ヨーニ（yoni）形の溝は美しく作り、長さ十アングラとする。その口・前部の幅は順に六・四・二アングラと段階を設け、緩やかに下り勾配となるよう築き、西方に向けて据えるべし。

Verse 5

अश्वत्थपत्रसदृशी किञ्चित् कुण्डे निवेशिता तुर्याङ्गुलायता नालं पञ्चदशाङ्गुलायतं

クンダ（kuṇḍa）の鉢にわずかに差し込むように据え、アシュヴァッタ（aśvattha、聖なる無花果）の葉に似せて形作るべし。その管（nāla）は長さ四アングラ、（全体の部材は）長さ十五アングラとする。

Verse 6

मूलन्तु त्र्यङ्गुलं योन्या अग्रं तस्याः षडङ्गुलं लक्षणञ्चैकहस्तस्य द्विगुणं द्विकरादिषु

ヨーニ（yoni、台座の受け口）における根部（mūla）は三アングラ、その前端は六アングラである。一手像に定められた規格は、二手像およびその他の多臂形には倍して適用すべし。

Verse 7

एकत्रिमेखलं कुण्डं वर्तुलादि वदाम्यहं सद्मादिसञ्ज्ञा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मलन्तु द्व्यङ्गुलमिति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डार्धे तु स्थितं सूत्रं कोणे यदतिरिच्यते

ここに、単一の段（eka-tri-mekhalā）をもつ火壇の円形その他の形を説く。火壇の中央に置かれた紐は、角へ向かって余り出る部分を指す；（標記された写本の読みに「sadmādi-saṁjñā」や「mala—二アングラ」などの異読がある）。

Verse 8

तदर्धं दिशि संस्थाप्य भ्रामितं वर्तुलं भवेत् कुण्डार्धं कोणभागार्धं दिशिश्चोत्तरतो वहिः

その量の半分を定められた方位に据えて回転させると、円形が生じる。かくして半量は火坑クンダ（kuṇḍa）の半分を定め、角部の半分もまた、外側において北方へ向かう方位に置かれる。

Verse 9

पूर्वपश्चिमतो यत्नाल्लाञ्छयित्वा तु मध्यतः संस्थाप्य भ्रामितं कुण्डमर्धचन्द्रं भवेत् शुभं

東西の線に沿って注意深く標し、ついで中心に据えて正しい向きに回転・整置すると、火坑クンダ（kuṇḍa）は「半月」（ardha-candra）の形となり、吉祥なる設計となる。

Verse 10

पद्माकारे दलानि स्युर्मेखलानान्तु वर्तुले बाहुदण्डप्रमाणन्तु होमार्थं कारयेत् स्रुचं

葉のような張り出しは蓮華の形に作り、周囲をめぐる帯（mekhalā）は円形とする。火供（homa）のため、聖なる柄杓スルチ（sruc）は前腕の長さに等しい規矩で作らせるべきである。

Verse 11

सप्तपञ्चाङ्गुलं वापि चतुरस्रन्तु कारयेत् त्रिभागेन भवेद्गर्तं मध्ये वृत्तं सुशोभनम्

七または五アングラ（aṅgula）を一辺として、方形に作るべきである。坑（garta）は三分して設け、中央には整った円形の区画を置き、見映えよくする。

Verse 12

तिर्यगूर्ध्वं समं खाताद्वहिरर्धन्तु शोधयेत् अङ्गुलस्य चतुर्थांशं शेषार्धार्धं तथान्ततः

掘り定めた線（溝・坑）に基づき、外側を水平・垂直とも同一の尺度で仕上げて整え、凹凸を半分ほど削り取って清める。次に一アングラ（aṅgula）の四分の一を減じ、最後に残りをさらに半分に減ずる。

Verse 13

खातस्य मेखलां रम्यां शेषार्धेन तु कारयेत् कण्ठं त्रिभागविस्तारं अङ्गुष्ठकसमायतं

定められた量の残り半分によって、穴・窪み（khāta）のために美しい帯輪（mekhalā）を作るべきである。頸部（kaṇṭha）は幅を三分とし、高さは拇指一幅（aṅguṣṭhaka）に等しく作る。

Verse 14

सार्धमङ्गुष्ठकं वा स्यात्तदग्रे तु मुखं भवेत् चतुरङ्गुलविस्तारं पञ्चाङ्गुलमथापि वा

寸法は拇指一幅半（aṅguṣṭhaka）としてよい。さらに前面には「顔」の部分を設ける。幅は四指幅、あるいは別法として五指幅とする。

Verse 15

त्रिकं द्व्यङ्गुलकं तत् स्यान्मध्यन्तस्य सुशोभनम् आयामस्तत्समस्तस्य मध्यनिम्नः सुशोभनः

この三分の度量（tri-ka）は二アングラ（aṅgula）とし、中ほどと末端を美しく見せる。全体の長さは相応の比例に整え、中央をわずかに窪ませるのが雅である。

Verse 16

शुषिरं कण्ठदेशे स्याद्विशेद् यावत् कनीयसी शेषकुण्डन्तु कर्तव्यं यथारुचि विचित्रितं

頸部の位置（kaṇṭha-deśa）に空洞を設け、小指の量に至るまで穿つべきである。残る窪み（kuṇḍa）は、好みに応じて種々に飾り、工夫して作る。

Verse 17

स्रुवन्तु हस्तमात्रं स्याद्दण्डकेन समन्वितं वटुकं द्व्यङ्गुलं वृत्तं कर्तव्यन्तु सुशोभनं

供物を汲むスルヴァ（sruva）は手の長さほどとし、柄を備える。鉢部（vaṭuka）は二指幅の量で円形に作り、端正で美しく仕上げるべきである。

Verse 18

कुण्डकेन समन्वितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कण्ठकं द्व्यङ्गुलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चन्द्राभं द्व्यङ्गुलमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गोपदन्तु यथा मग्नमल्पपङ्के तथा भवेत् उपलिप्य लिखेद्रेखामङ्गुलां वज्रनासिकां

（異読：「kuṇḍakaを備える」とする標注写本あり。同写本に「kaṇṭhakaは二アングラ」ともあり。別写本に「月のようなcandrābhaは二アングラ」とある。）「牛の足跡」と呼ばれる印は、浅い泥に沈んだ跡のようであるべきである。面を塗り整えた後、幅一アングラの導線（rekhā）を、「vajra-nāsikā」（金剛の鼻、雷・金剛形の尖端）で引く。

Verse 19

सौम्याग्रा प्रथमा तस्यां रेखे पूर्वमुखे तयोः मध्ये तिस्रस् तथा कुर्याद्दक्षिणादिक्रमेण तु

この配置では、第一の線はその尖端を吉祥の方（北）へ向け、二本の線は東に面するようにする。その間に、南の方位から順に、さらに三本の線を同様に引く。

Verse 20

एवमुल्लिख्य चाभ्युक्ष्य प्रणवेन तु मन्त्रवित् विष्टरं कल्पयेत्तेन तस्मिन् शक्तिन्तु वैष्णवीं

このように所定の図を描き、浄水を灑い清めたのち、真言に通じた者はプラナヴァ（Oṁ）によってviṣṭara（儀礼の座・壇）を整え、その上にヴァイシュナヴィー・シャクティ（ヴィシュヌの神力）を安置する。

Verse 21

अलं कृत्वा मूर्तिमतीं क्षिपेदग्निं हरिं स्मरन् प्रादेशमात्राः समिधो दत्वा परिसमुह्य तं

（壇・設えを）整えて具相の儀として完成させたのち、ハリ（ヴィシュヌ）を念じつつ火を据え、点火する。およそ一拃（prādeśa）ほどの長さの供木（samidh）を捧げた後、それ（火・壇域）を周囲から丁寧に寄せ集め、整える。

Verse 22

दर्भैस्त्रिधा परिस्तीर्य पूर्वादौ तत्र पात्रकं आसादयेदिध्मवह्नी भूमौ च श्रुक्श्रुवद्वयं

ダルバ草（darbha）を東から始めて三重に敷き、その場に器（pātraka）を据える。さらに地上に、焚き付けの薪と火を置き、加えて供献用の二つの杓（śrukとśruva）を備える。

Verse 23

आज्यस्थाली चरुस्थाली कुशाज्यञ्च प्रणीतया प्रोक्षयित्वा प्रोक्षणीञ्च गृहीत्वापूर्य वारिणा

praṇītāの水によって、酥油器（ājya-sthālī）・熟供器（caru-sthālī）および酥油を塗ったクシャ草を灑ぎ清めたのち、prokṣaṇī（灑水器）を取り上げ、水で満たすべきである。

Verse 24

पवित्रान्तर्हिते हस्ते परिश्राव्य च तज्जलं प्राङ्नीत्वा प्रोक्षणीपात्रण् ज्योतिरग्रे निधाय च

pavitra（浄めの輪／草）を持つ手でその水を濾し滴らせ、ついで東に面してprokṣaṇīの器を取り、聖なる火（光）の前に据えるべきである。

Verse 25

तदद्भिस्त्रिश् च सम्प्रोक्ष्य इद्ध्मं विन्यस्य चाग्रतः प्रणीतायां सुपुष्पायां विष्णुं ध्यात्वोत्तरेण च

その水で三度灑ぎ、前方に薪を置く。佳き花で飾られたpraṇītāの水器においてヴィシュヌ（Viṣṇu）を観想し、ついで後続の真言／作法へと進むべきである。

Verse 26

आज्यस्थालीमथाज्येन सम्पूर्याग्रे निधाय च सम्प्लवोत्पवनाभ्यान्तु कुर्यादाज्यस्य संस्कृतिं

次に、酥油器（ājya-sthālī）を酥油で満たして前方（火・祭壇の近く）に置き、samplavaとutpavanaと呼ばれる二つの作法によって酥油の浄化・成就（saṃskṛti）を行うべきである。

Verse 27

अखण्डिताग्रौ निर्गर्भौ कुशौ प्रादेशमात्रकौ ताभ्यामुत्तानपाणिभ्यामङ्गुष्ठानामिकेन तु

先端が欠けず節のないクシャ草を二茎、各々prādeśa（掌幅）ほどの長さに取り、掌を上に向けて、拇指と薬指とで挟んで保持する。

Verse 28

आज्यं तयोस्तु सङ्गृह्य द्विर्नीत्वा त्रिरवाङ्क्षिपेत् स्रुक्स्रुवौ चापि सङ्गृह्य ताभ्यां प्रक्षिप्य वारिण

それら（二つの杓）からギーを集め、二度汲み取り、下方へ三度注ぎ下ろすべきである。次に、スルクおよびスルヴァの杓も集め、それらを水で洗い清めるべきである。

Verse 29

रुद्रनासिकामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वक्त्रनासिकामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आद्यं तयोस्तु सम्पूज्य त्रीन् वारानूर्ध्वमुत्क्षिपेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रतप्य दर्भैः सम्मृज्य पुनः प्रक्ष्याल्य चैव हि निष्टप्य स्थापयित्वा तु प्रणवेनैव साधकः

それを熱し、ダルバ草（darbha）で拭ってから、さらに洗い清めるべきである。次いで、十分に乾かして正しい場所に安置し、行者はプラナヴァたる「オーム」（Oṃ）の一音のみによって（作法を）成就・結了すべきである。（標記写本には「rudra-nāsikā」と「vaktra-nāsikā」の異読、また二つを先に供養し、最初のものを上方へ三度掲げるとの指示が記される。）

Verse 30

प्रणवादिनमोन्तेन पश्चाद्धोमं समाचरेत् गर्भाधानादिकर्माणि यावदंशव्यवस्थया

「オーム」に始まる礼拝の句を成就した後、次いで正しくホーマ（火供）を行うべきである。また、ガルバーダーナ（受胎儀礼）に始まる諸作法は、定められた区分と順序に従って執行されるべきである。

Verse 31

नामान्तं व्रतबन्धान्तं समावर्तावसानकम् अधिकारावसानं वा कर्यादङ्गानुसारतः

定められたアṅガ（aṅga、付随作法）に従って結了の儀を行うべきである。すなわち、命名儀礼の終わり、ヴラタバンダ（誓戒・規律への入門）の終わり、サマーヴァルタナ（学業成就・帰家の儀）の終わり、あるいは自己のアディカーラ（資格・許可期間）の終わりに行う。

Verse 32

प्रणवेनोपचारन्तु कुर्यात्सर्वत्र साधकः अङ्गैर् होमस्तु कर्तव्यो यथावित्तानुसारतः

行者はあらゆる儀礼において、プラナヴァすなわち「オーム」（Oṃ）を用いて供養の作法（upacāra）を行うべきである。ホーマ（火供）は、定められたアṅガを具えて、自己の資力に応じて執行すべきである。

Verse 33

गर्भादानन्तु प्रथमं ततः पुंसवनं स्मृतम् सीमन्तोन्नयनं जातकर्म नामान्नप्राशनम्

まずガルバーダーナ（Garbhādhāna、受胎の儀）があり、次にプンサヴァナ（Puṃsavana）が説かれる。続いてシーマントーンナヤナ（Sīmantonnayana）、（その後に）ジャータカルマン（Jātakarman、出生儀礼）、ナーマカラナ（Nāmakaraṇa、命名）、アンナプラーシャナ（Annaprāśana、幼児の初めての固形食）である。

Verse 34

चूडकृतिं व्रतबन्धं वेदव्रतान्यशेषतः समावर्तनं पत्न्या च योगश्चाथाधिकारकः

剃髪の儀（cūḍākaraṇa）、誓戒への入門（vrata-bandha）、ヴェーダ学生の諸行を余すところなく成就すること、卒業・帰家の儀（samāvartana）、そして妻とともに行うヨーガの規律—これらが次に、後続の儀礼と義務に対する資格を与える事柄である。

Verse 35

हृदादिक्रमतो ध्यात्वा एकैकं कर्म पूज्य च अष्टावष्टौ तु जुहुयात् प्रतिकर्माहुतीः पुनः

「心」から（hṛd-nyāsaおよびそれに続く安置）順次に観想し、各々の作法を一つずつ別々に供養したのち、供物を火中に捧げるべきである—八回、さらに八回—そして各作法に対応する供献（prati-karman）をもう一度繰り返す。

Verse 36

पूर्णाहुतिं ततो दद्यात् श्रुचा मूलेन साधकः वौषडन्तेन मन्त्रेण प्लुतं सुस्वरमुच्चरन्

次に行者は、柄杓（śrucā）を用い、根本マントラ（mūla-mantra）によってプールナーホーティ（pūrṇāhuti、満供）を捧げるべきである。マントラは「vauṣaṭ」で結び、プルタ（pluta）の長音で、よく調えた声調にて唱える。

Verse 37

विष्णोर्वह्निन्तु संस्कृत्य श्रपयेद्वैष्णवञ्चरुम् आराध्य स्थिण्डिले विष्णुं मन्त्रान् संस्मृत्य संश्रपेत्

ヴィシュヌ（Viṣṇu）のために火を正しく浄化・加持したのち、ヴァイシュナヴァのチャル（Vaiṣṇava caru、供犠の米粥）を煮るべきである。スティンディラ（sthiṇḍila、儀壇）においてヴィシュヌを礼拝し、定められたマントラを想起して、しかるべく煮炊きと供献を成就する。

Verse 38

आसनादिक्रमेणैव साङ्गावरणमुत्तमम् गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य ध्याता देवं सुरोत्तमम्

座（āsana）の奉献などに始まる定められた次第に従い、神の諸肢分と周囲の随伴神（āvaraṇa）を伴って、最上の礼拝を行うべきである。香と花によって正しく供養したのち、礼拝者はその神—諸神の中の最勝者—を観想し瞑想すべきである。

Verse 39

आधायेध्ममथाघारावाज्यावग्नीशसंस्थितौ नियुज्य स्थापयित्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देवव्रतान्यशेषत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः योगश्चाथाधिकारत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्रान् सन्तर्प्य संत्रपेत् इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वायव्यनैरृताशादिप्रवृत्तौ तु यथाक्रमम्

まず薪（idhma）を置き、ついで主宰火であるアグニ（Agni）に関して、酥油による二つのアーガーラ（āghāra）注ぎを所定の位置に整える。次に諸作法を任じ、順序立てて स्थापितする。さらに、神聖な誓戒（devavrata）を余すところなく行い、資格に応じて定められたヨーガの修行を修める。読誦と供物によって諸マントラを満足させたのち、ヴァーヤヴィヤ（北西）およびナイリタ（南西）の方位に関わる儀礼などから、次第に従って進めるべきである。

Verse 40

आज्यभागौ ततो हुत्वा चक्षुषी दक्षिणोत्तरे मध्येथ जुहुयात्सर्वमन्त्रानर्चाक्रमेण तु

次いで二つのアージャ（ājyabhāga）を供え、中央にて「チャクシュシー」（Cakṣuṣī）の二供—右と左—を捧げる。その後、礼拝の次第（arcā-krama）に従い、すべてのマントラを火供として捧げるべきである。

Verse 41

आज्येन तर्पयेन्मूर्तेर्दशांशेनाङ्गहोमकम् शतं सहस्रं वाज्याद्यैः समिद्भिर्वा तिलैः सह

酥油（ghee）によって神の形相（mūrti）を満たすタルパナ（tarpana）を行い、主たる回数の十分の一によって補助の肢分火供（aṅga-homa）を行うべきである。酥油など、あるいは供木（samidh）、または胡麻とともに、百回または千回の供献をなしてよい。

Verse 42

समाप्यार्चान्तु होमान्तां शुचीन् शिष्यानुपोषितान् आहूयाग्रे निवेश्याथ ह्य् अस्त्रेण प्रोक्षयेत् पशून्

礼拝を火供の終結に至るまで正しく成就したのち、清浄で、かつ自ら養い教え育てた弟子たちを招き、前方に座らせる。次いでアストラ・マントラ（Astra-mantra）によって聖水を灑ぎ、供犠の獣を浄めて加持する。

Verse 43

शिष्यानात्मनि संयोज्य अविद्याकर्मबन्धनैः लिङ्गानुवृत्तश् चैतन्यं सह लिङ्गेन पाशितम्

無明（アヴィディヤー）と業（カルマ）の束縛によって弟子たちを自己（アートマン）に結びつけると、微細身であるリンガ（liṅga）に随う意識は、そのリンガとともに縛られる。

Verse 44

ध्यानमार्गेन सम्प्रोक्ष्य वायुवीजेन शोधयेत् ततो दहनवीजेन सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकाम्

禅定の道によって（身または修行の場を）儀礼的に灑水して清め（サンプロークシャ）たのち、ヴァーユ（風）のビージャで浄化し、さらにダハナ（アグニ・火）のビージャによって、「ブラフマーṇḍa」（宇宙卵）と名づけられる創造を生起させるべきである。

Verse 45

निर्दग्धां सकलां ध्यायेद्भस्मकूटनिभस्थिताम्

（彼女／その形相を）ことごとく焼き尽くされ、灰の山のように安住しているものとして観想すべきである。

Verse 46

प्लावयेद्वारिणा भस्म संसारं वार्मयंस्मरेतप्_२४०४५च्द्तत्र शक्तिं न्यसेत् पश्चात् पार्थिवीं बीजसञ्ज्ञिकाम् तन्मात्राभिः समस्ताभिः संवृतं पार्थिवं शुभम्

灰を水で潤し、儀礼の世界を水より成るものとして念想する。そこにまず力（シャクティ）をニヤーサ（nyāsa）によって安置し、ついで種子音によって標示される地の元素を安置する。かくして、あらゆるタンマートラ（微細要素）に包まれた吉祥なる地の原理が確立される。

Verse 47

अण्डन्तदुद्भवन्ध्यायेत्तदाधारन्तदात्मकम् तन्मध्ये चिन्तयेन्मूर्तिं पौरुषीं प्रणवात्मिकाम्

宇宙卵（アンダ）と、それより生起する「それ（tad）」—それはその支えであり本質そのものである—を観想すべきである。その中において、性質がプラṇава（聖音オーム）であるプルシャの形相を思念せよ。

Verse 48

लिङ्गं सङ्क्रामयेत् पश्चादात्मस्थं पूर्वसंस्कृतम् विभक्तेन्द्रियसंस्थानं क्रमाद् वृद्धं विचिन्तयेत्

その後、先に修練によって清められたリンガ（微細身）を移し、自己（アートマン）に安住させるべきである。さらに、分化した感官能力によって成り立つ微細身の構成を順次に観想し、その段階的な成長を省察すべきである。

Verse 49

ततोण्डमब्दमेकं तु स्थित्वा द्विशकलीकृतम् समिद्भिर्वा तिलैस् तथा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सह लिङ्गेन दर्शितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः संसारञ्चाक्षयं स्मरेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थण्डिले पूर्वसंस्कृतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्यावापृथिव्यौ शकले तयोर्मध्ये प्रजापतिम्

次に、宇宙卵の中に一年とどまったのち、それは二つの半分に分かれた。サミド（供養の薪）あるいはティラ（胡麻）を供物として捧げつつ、その二半を天と地と観想し、両者の間の空間にプラジャーパティ（衆生の主）を観ずるべきである。

Verse 50

जातं ध्यात्वा पुनः प्रोक्ष्य प्रणवेन तु संश्रितम् मन्त्रात्मकतनुं कृत्वा यथान्यासं पुरोदितम्

生起したものを観想したのち、再び聖水を灑ぎ清めるべきである。ついでプラナヴァ（Oṁ）に帰依し、先に説かれたニヤーサ（nyāsa）に従って、真言より成る身体としてこれを作り上げるべきである。

Verse 51

विष्णुर्हस्तं ततो मूर्ध्नि दत्वा ध्यात्वा तु वैष्णवम् एवमेकं बहून् वापि जनित्वा ध्यानयोगतः

次にヴィシュヌは手を頭頂に置き、ヴァイシュナヴァ（形相／真言）を観想する。かくして禅定ヨーガの修練によって、一つの顕現を、あるいは多くの顕現をも生み出すのである。

Verse 52

करौ सङ्गृह्य मूलेन नेत्रे बद्ध्वा तु वाससा नेत्रमन्त्रेण मन्त्री तान् सदनेनाहतेन तु

両手を根（すなわち手首）で取り、布で眼を縛ったのち、真言行者はネートラ・マントラを誦しつつ、サダナーアハタ（杖）によって打つ／押し当てるべきである。

Verse 53

कृतपूजो गुरुः सम्यक् देवदेवस्य तत्त्ववान् शिष्यान् पुष्पाञ्जलिभृतः प्राङ्मुखानुपवेशयेत्

しかるべく供養を成し終えたのち、神々の神の真実（タットヴァ）を知る師（グル）は、弟子たちを東面して座らせ、合掌（アンジャリ）に花の供物を捧げ持たせるべきである。

Verse 54

अर्चयेयुश् च तेप्येवम्प्रसूता गुरुणा हरिम् क्षिप्त्वा पुष्पाञ्जलिं तत्र पुष्पादिभिरनन्तरम्

また弟子たちも、師にかく教示されたとおりハリを礼拝すべきである。そこに花の一握りの供え（アンジャリ）を投じたのち、ただちに花その他の供物をもって続けて供養する。

Verse 55

अमन्त्रमर्चनं कृत्वा गुरोः पादार्चनन्ततः विधाय दक्षिणां दद्यात् सर्वस्वं चार्धमेव वा

真言を用いずに供養を行い、ついで師の御足を礼拝したなら、ダクシナー（dakṣiṇā）を整えて捧げるべきである。全財産、あるいは少なくともその半分を。

Verse 56

गुरुः संशिक्षयेच्छिष्यान् तैः पूज्यो नामभिर्हरिः विश्वक्सेनं यजेदीशं शङ्खचक्रगदाधरम्

師は弟子たちを十分に教導すべきである。弟子たちは聖なる御名によってハリを礼拝する。また、法螺貝・円盤（チャクラ）・棍棒（ガダー）を執る主、ヴィシュヴァクセーナ（Viśvaksena）をも供養すべきである。

Verse 57

तज्जपन्तञ्च तर्जन्या मण्डलस्थं विसर्जयेत्

その真言を誦しつつ、示指（人差し指）をもって、曼荼羅（マンダラ）内に置かれたものを送出（解放）すべきである。

Verse 58

विष्णुनिर्माल्यमखिलं विष्वक्सेनाय चार्पयेत् प्रणीताभिस् तथात्मानमभिषिच्य च कुण्डगं

ヴィシュヌのニルマーリヤ（聖なる供物の残余）をことごとくヴィシュヴァクセーナに奉献すべし。さらに、加持された水（プラニータ）により自らを灌ぎ清め、また儀礼のクンダ容器をも浄めるべし。

Verse 59

वह्निमात्मनि संयोज्य विष्वक्सेनं विसर्जयेत् बुभुक्षुः सर्वमाप्नोति मुमुक्षुर् लीयते हरौ

聖火アグニを自己の内に合一したのち、ヴィシュヴァクセーナを作法により送還（ヴィサルジャナ）すべし。享楽を求める者は一切を得、解脱を求める者はハリ（ヴィシュヌ）に融け入る。