Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

Varuṇābhiṣeka–Agni-anveṣaṇa–Kaubera-tīrtha

Varuṇa’s Consecration; Search for Agni; Kaubera Sacred Site

प्रभावती विशालाक्षी पालिता गोस्तनी तथा । श्रीमती बहुला चैव तथैव बहुपुत्रिका,एकचन्द्रा मेघकर्णा मेघमाला विरोचना । कुरुवंशी! भरतकुलनन्दन! राजेन्द्र! वे नाम इस प्रकार हैं--प्रभावती, विशालाक्षी, पालिता, गोस्तनी, श्रीमती, बहुला, बहुपुत्रिका, अप्सु जाता, गोपाली, बृहदम्बालिका, जयावती, मालतिका, ध्रुवरत्ना, भयंकरी, वसुदामा, दामा, विशोका, नन्दिनी, एकचूडा, महाचूडा, चक्रनेमि, उत्तेजनी, जयत्सेना, कमलाक्षी, शोभना, शत्रुंजया, क्रोधना, शलभी, खरी, माधवी, शुभवकत्रा, तीर्थनेमि, गीतप्रिया, कल्याणी, रुद्ररोमा, अमिताशना, मेघस्वना, भोगवती, सुभ्रू, कनकावती, अलाताक्षी, वीर्यवती, विद्युज्जिल्ना, पद्मावती, सुनक्षत्रा, कन्दरा, बहुयोजना, संतानिका, कमला, महाबला, सुदामा, बहुदामा, सुप्रभा, यशस्विनी, नृत्यप्रिया, शतोलूखलमेखला, शतघण्टा, शतानन्दा, भगनन्दा, भाविनी, वषुष्मती, चन्द्रसीता, भद्रकाली, ऋशक्षाम्बिका, निष्कुटिका, वामा, चत्वरवासिनी, सुमंगला, स्वस्तिमती, बुद्धिकामा, जयप्रिया, धनदा, सुप्रसादा, भवदा, जलेश्वरी, एडी, भेडी, समेडी, वेतालजननी, कण्डूतिकालिका, देवमित्रा, वसुश्री, कोटरा, चित्रसेना, अचला, कुक्कुटिका, शंखलिका, शकुनिका, कुण्डारिका, कौकुलिका, कुम्भिका, शतोदरी, उत्क्राथिनी, जलेला, महावेगा, कंकणा, मनोजवा, कण्टकिनी, प्रघसा, पूतना, केशयन्त्री, त्रुटि, वामा, क्रोशना तडित्प्रभा, मन्दोदरी, मुण्डी, कोटरा, मेघवाहिनी, सुभगा, लम्बिनी, लम्बा, ताम्रचूड़ा, विकाशिनी, ऊर्ध्ववेणीधरा, पिंगाक्षी, लोहमेखला, पृथुवस्त्रा, मधुलिका, मधुकुम्भा, पक्षालिका, मत्कुलिका, जरायु, जर्जरानना, ख्याता, दहदहा, धमधमा, खण्डखण्डा, पूषणा, मणिकुट्टिका, अमोला, लम्बपयोधरा, वेणुवीणाधरा, पिंगाक्षी, लोहमेखला, शशोलूकमुखी, कृष्णा, खरजंघा, महाजवा, शिशुमारमुखी, श्वेता, लोहिताक्षी, विभीषणा, जटालिका, कामचरी, दीर्घजिह्ना, बलोत्कटा, कालेहिका, वामनिका, मुकुटा, लोहिताक्षी, महाकाया, हरिपिण्डा, एकत्वचा, सुकुसुमा, कृष्णकर्णी, श्षुरकर्णी, चतुष्कर्णी, कर्णप्रावरणा, चतुष्पथनिकेता, गोकर्णी, महिषानना, खरकर्णी, महाकर्णी, भेरीस्वना, महास्वना, शंखश्रवा, कुम्भश्रवा, भगदा, महाबला, गणा, सुगणा, अभीति, कामदा, चतुष्पथरता, भूतितीर्था, अन्यगोचरी, पशुदा, वित्तदा, सुखदा, महायशा, पयोदा, गोदा, महिषदा, सुविशाला, प्रतिष्ठा, सुप्रतिष्ठा, रोचमाना, सुरोचना, नौकर्णी, मुखकर्णी, विशिरा, मन्थिनी, एकचन्द्रा, मेघकर्णा, मेघमाला और विरोचना

vaiśampāyana uvāca |

prabhāvatī viśālākṣī pālitā gostanī tathā |

śrīmatī bahulā caiva tathaiva bahuputrikā |

ekacandrā meghakarṇā meghamālā virocanā ||

Vaiśampāyana said: “(Among them were) Prabhāvatī, Viśālākṣī, Pālitā, and Gostanī; also Śrīmatī, Bahulā, and likewise Bahuputrikā; Ekacandrā, Meghakarṇā, Meghamālā, and Virocanā.” In this passage the narrator continues a formal catalogue of named female beings, emphasizing their multitude and variety—an epic technique that conveys the vast, many-layered forces believed to surround and influence the battlefield and its moral atmosphere.

प्रभावतीPrabhāvatī (a name)
प्रभावती:
Karta
TypeNoun
Rootप्रभावत्
FormFeminine, Nominative, Singular
विशालाक्षीWide-eyed (name)
विशालाक्षी:
Karta
TypeNoun
Rootविशालाक्षी
FormFeminine, Nominative, Singular
पालिताProtected/cherished (name)
पालिता:
Karta
TypeNoun
Rootपालित
FormFeminine, Nominative, Singular
गोस्तनीCow-uddered (name)
गोस्तनी:
Karta
TypeNoun
Rootगोस्तनी
FormFeminine, Nominative, Singular
तथाand/also/likewise
तथा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतथा
श्रीमतीFortunate/illustrious lady (name)
श्रीमती:
Karta
TypeNoun
Rootश्रीमती
FormFeminine, Nominative, Singular
बहुलाBahulā (name; 'abundant')
बहुला:
Karta
TypeNoun
Rootबहुला
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/just
एव:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootएव
तथैवlikewise indeed
तथैव:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतथा + एव
बहुपुत्रिकाHaving many sons (name)
बहुपुत्रिका:
Karta
TypeNoun
Rootबहुपुत्रिका
FormFeminine, Nominative, Singular
एकचन्द्राSingle-mooned / One-moon (name)
एकचन्द्रा:
Karta
TypeNoun
Rootएकचन्द्रा
FormFeminine, Nominative, Singular
मेघकर्णाCloud-eared (name)
मेघकर्णा:
Karta
TypeNoun
Rootमेघकर्णा
FormFeminine, Nominative, Singular
मेघमालाGarland of clouds (name)
मेघमाला:
Karta
TypeNoun
Rootमेघमाला
FormFeminine, Nominative, Singular
विरोचनाVirocanā (name; 'shining')
विरोचना:
Karta
TypeNoun
Rootविरोचना
FormFeminine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
P
Prabhāvatī
V
Viśālākṣī
P
Pālitā
G
Gostanī
Ś
Śrīmatī
B
Bahulā
B
Bahuputrikā
E
Ekacandrā
M
Meghakarṇā
M
Meghamālā
V
Virocanā

Educational Q&A

The verse itself is not a direct moral injunction; its function is epic ‘cataloguing’: naming many presences to convey the scale and complexity of forces around the war. Ethically, such catalogues underscore that human action in war unfolds amid vast, often unseen conditions—hence the need for vigilance, restraint, and discernment (viveka) rather than arrogance.

Vaiśampāyana continues enumerating a group of named female beings (as part of a longer list in the chapter). The passage is a segment of that list, giving several names in metrical form, contributing to the chapter’s atmosphere of portent and the sense of many agencies surrounding the battlefield.