Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

Varṣa-Parvata-Nivāsinām Varnanam

Description of Regions, Mountains, and Their Inhabitants

पुरावतीमनुष्णां च शैब्यां कापीं च भारत । सदानीरामधृष्यां च कुशधारां महानदीम्‌,नरेश्वर! नीवारा, अहिता, सुप्रयोगा, पवित्रा, कुण्डली, सिन्धु, राजनी, पुरमालिनी, पूर्वाभिरामा, वीरा (नीरा), भीमा, ओघवती, पाशाशिनी, पापहरा, महेन्द्रा, पाटलावती, करीषिणी, असिक्नी, महानदी कुशचीरा, मकरी, प्रवरा, मेना, हेमा, घृतवती, पुरावती, अनुष्णा, शैब्या, कापी, सदानीरा, अधृष्या और महानदी कुशधारा

sañjaya uvāca | purāvatīm anuṣṇāṃ ca śaibyāṃ kāpīṃ ca bhārata | sadānīrām adhṛṣyāṃ ca kuśadhārāṃ mahānadīm | naraśvara! nīvārā ahitā suprayogā pavitrā kuṇḍalī sindhu rajanī puramālinī pūrvābhirāmā vīrā (nīrā) bhīmā oghavatī pāśāśinī pāpaharā mahendrā pāṭalāvatī karīṣiṇī asiknī mahānadī kuśacīrā makarī pravarā menā hemā ghṛtavatī purāvatī anuṣṇā śaibyā kāpī sadānīrā adhṛṣyā ca mahānadī kuśadhārā |

Sañjaya said: O Bhārata, O lord of men, he then named the rivers—Purāvatī, Anuṣṇā, Śaibyā, and Kāpī; also Sadānīrā, the unconquerable (Adhṛṣyā), and the great river Kuśadhārā. He further recounted many sacred streams—Nīvārā, Ahitā, Suprayogā, Pavitrā, Kuṇḍalī, Sindhu, Rajanī, Puramālinī, Pūrvābhirāmā, Vīrā (also called Nīrā), Bhīmā, Oghavatī, Pāśāśinī, Pāpaharā, Mahendrā, Pāṭalāvatī, Karīṣiṇī, Asiknī, the great river Kuśacīrā, Makarī, Pravarā, Menā, Hemā, Ghṛtavatī—again Purāvatī, Anuṣṇā, Śaibyā, Kāpī, Sadānīrā, Adhṛṣyā, and the great Kuśadhārā. The passage underscores the vastness of the land and the sanctity of its waters, invoked as witnesses and supports of righteous order amid the coming war.

पुरावतीम्Purāvatī (river name)
पुरावतीम्:
Karma
TypeNoun
Rootपुरावती
FormFeminine, Accusative, Singular
अनुष्णाम्Anuṣṇā (river name)
अनुष्णाम्:
Karma
TypeNoun
Rootअनुष्णा
FormFeminine, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
शैब्याम्Śaibyā (river name)
शैब्याम्:
Karma
TypeNoun
Rootशैब्या
FormFeminine, Accusative, Singular
कापीम्Kāpī (river name)
कापीम्:
Karma
TypeNoun
Rootकापी
FormFeminine, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
भारतO Bhārata
भारत:
TypeNoun
Rootभारत
FormMasculine, Vocative, Singular
सदानीराम्Sadanīrā (ever-flowing river; river name)
सदानीराम्:
Karma
TypeNoun
Rootसदानीरा
FormFeminine, Accusative, Singular
अधृष्याम्Adhṛṣyā (river name; 'unassailable')
अधृष्याम्:
Karma
TypeNoun
Rootअधृष्या
FormFeminine, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कुशधाराम्Kuśadhārā (river name; 'having kuśa-grass banks/stream')
कुशधाराम्:
Karma
TypeNoun
Rootकुशधारा
FormFeminine, Accusative, Singular
महानदीम्Mahānadī (river name; 'great river')
महानदीम्:
Karma
TypeNoun
Rootमहानदी
FormFeminine, Accusative, Singular
नरेश्वरO lord of men (king)
नरेश्वर:
TypeNoun
Rootनरेश्वर
FormMasculine, Vocative, Singular
नीवाराNīvārā (river name)
नीवारा:
TypeNoun
Rootनीवारा
FormFeminine, Nominative, Singular
अहिताAhitā (river name)
अहिता:
TypeNoun
Rootअहिता
FormFeminine, Nominative, Singular
सुप्रयोगाSuprayogā (river name; 'well-applied/beneficial')
सुप्रयोगा:
TypeNoun
Rootसुप्रयोगा
FormFeminine, Nominative, Singular
पवित्राPavitrā (river name; 'purifying')
पवित्रा:
TypeNoun
Rootपवित्रा
FormFeminine, Nominative, Singular
कुण्डलीKuṇḍalī (river name; 'coiled/curving')
कुण्डली:
TypeNoun
Rootकुण्डली
FormFeminine, Nominative, Singular
सिन्धुSindhu (Indus; river name)
सिन्धु:
TypeNoun
Rootसिन्धु
FormMasculine, Nominative, Singular
रजनीRajanī (river name)
रजनी:
TypeNoun
Rootरजनी
FormFeminine, Nominative, Singular
पुरमालिनीPuramālinī (river name; 'garlanded with towns')
पुरमालिनी:
TypeNoun
Rootपुरमालिनी
FormFeminine, Nominative, Singular
पूर्वाभिरामाPūrvābhirāmā (river name; 'formerly delightful/beautiful')
पूर्वाभिरामा:
TypeNoun
Rootपूर्वाभिरामा
FormFeminine, Nominative, Singular
वीराVīrā (river name)
वीरा:
TypeNoun
Rootवीरा
FormFeminine, Nominative, Singular
नीराNīrā (river name)
नीरा:
TypeNoun
Rootनीरा
FormFeminine, Nominative, Singular
भीमाBhīmā (river name; 'terrible')
भीमा:
TypeNoun
Rootभीमा
FormFeminine, Nominative, Singular
ओघवतीOghavatī (river name; 'abounding in floods/streams')
ओघवती:
TypeNoun
Rootओघवती
FormFeminine, Nominative, Singular
पाशाशिनीPāśāśinī (river name; 'devouring nooses/bonds' i.e., freeing from bonds)
पाशाशिनी:
TypeNoun
Rootपाशाशिनी
FormFeminine, Nominative, Singular
पापहराPāpaharā (river name; 'sin-removing')
पापहरा:
TypeNoun
Rootपापहरा
FormFeminine, Nominative, Singular
महेन्द्राMahendrā (river name)
महेन्द्रा:
TypeNoun
Rootमहेन्द्रा
FormFeminine, Nominative, Singular
पाटलावतीPāṭalāvatī (river name; 'having pāṭalā trees')
पाटलावती:
TypeNoun
Rootपाटलावती
FormFeminine, Nominative, Singular
करीषिणीKarīṣiṇī (river name)
करीषिणी:
TypeNoun
Rootकरीषिणी
FormFeminine, Nominative, Singular
असिक्नीAsiknī (Chenab; river name)
असिक्नी:
TypeNoun
Rootअसिक्नी
FormFeminine, Nominative, Singular
महानदीMahānadī (river name)
महानदी:
TypeNoun
Rootमहानदी
FormFeminine, Nominative, Singular
कुशचीराKuśacīrā (river name; 'with kuśa-grass garments/banks')
कुशचीरा:
TypeNoun
Rootकुशचीरा
FormFeminine, Nominative, Singular
मकरीMakarī (river name; 'abounding in makaras')
मकरी:
TypeNoun
Rootमकरी
FormFeminine, Nominative, Singular
प्रवराPravarā (river name; 'excellent')
प्रवरा:
TypeNoun
Rootप्रवरा
FormFeminine, Nominative, Singular
मेनाMenā (river name)
मेना:
TypeNoun
Rootमेना
FormFeminine, Nominative, Singular
हेमाHemā (river name)
हेमा:
TypeNoun
Rootहेमा
FormFeminine, Nominative, Singular
घृतवतीGhṛtavatī (river name; 'abounding in ghee' i.e., rich)
घृतवती:
TypeNoun
Rootघृतवती
FormFeminine, Nominative, Singular
पुरावतीPurāvatī (river name)
पुरावती:
TypeNoun
Rootपुरावती
FormFeminine, Nominative, Singular
अनुष्णाAnuṣṇā (river name)
अनुष्णा:
TypeNoun
Rootअनुष्णा
FormFeminine, Nominative, Singular
शैब्याŚaibyā (river name)
शैब्या:
TypeNoun
Rootशैब्या
FormFeminine, Nominative, Singular
कापीKāpī (river name)
कापी:
TypeNoun
Rootकापी
FormFeminine, Nominative, Singular
सदानीराSadanīrā (river name)
सदानीरा:
TypeNoun
Rootसदानीरा
FormFeminine, Nominative, Singular
अधृष्याAdhṛṣyā (river name)
अधृष्या:
TypeNoun
Rootअधृष्या
FormFeminine, Nominative, Singular
महानदीMahānadī (river name)
महानदी:
TypeNoun
Rootमहानदी
FormFeminine, Nominative, Singular
कुशधाराKuśadhārā (river name)
कुशधारा:
TypeNoun
Rootकुशधारा
FormFeminine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
B
Bhārata (Dhṛtarāṣṭra as addressee)
P
Purāvatī (river)
A
Anuṣṇā (river)
Ś
Śaibyā (river)
K
Kāpī (river)
S
Sadānīrā (river)
A
Adhṛṣyā (river)
K
Kuśadhārā (great river)
N
Nīvārā (river)
A
Ahitā (river)
S
Suprayogā (river)
P
Pavitrā (river)
K
Kuṇḍalī (river)
S
Sindhu (Indus river)
R
Rajanī (river)
P
Puramālinī (river)
P
Pūrvābhirāmā (river)
V
Vīrā / Nīrā (river)
B
Bhīmā (river)
O
Oghavatī (river)
P
Pāśāśinī (river)
P
Pāpaharā (river)
M
Mahendrā (river)
P
Pāṭalāvatī (river)
K
Karīṣiṇī (river)
A
Asiknī (river)
K
Kuśacīrā (river)
M
Makarī (river)
P
Pravarā (river)
M
Menā (river)
H
Hemā (river)
G
Ghṛtavatī (river)

Educational Q&A

By invoking and enumerating rivers—many bearing names like ‘Pavitrā’ (purifying) and ‘Pāpaharā’ (sin-removing)—the text frames the land as morally charged and sacred. Nature is not mere scenery: it is a witness to human action, reminding rulers that warfare and policy must remain accountable to dharma.

Sañjaya continues a descriptive catalogue, listing numerous rivers and great streams associated with the region and the wider Bhārata landscape. This geographic roll-call situates the impending Kurukṣetra conflict within a vast, sanctified world and conveys the scale of the forces and territories involved.