Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

Varṣa-Parvata-Nivāsinām Varnanam

Description of Regions, Mountains, and Their Inhabitants

करीषिणीमसिक्नीं च कुशचीरां महानदीम्‌ | मकरेीं प्रवरां मेनां हेमां घृतवतीं तथा,नरेश्वर! नीवारा, अहिता, सुप्रयोगा, पवित्रा, कुण्डली, सिन्धु, राजनी, पुरमालिनी, पूर्वाभिरामा, वीरा (नीरा), भीमा, ओघवती, पाशाशिनी, पापहरा, महेन्द्रा, पाटलावती, करीषिणी, असिक्नी, महानदी कुशचीरा, मकरी, प्रवरा, मेना, हेमा, घृतवती, पुरावती, अनुष्णा, शैब्या, कापी, सदानीरा, अधृष्या और महानदी कुशधारा

sañjaya uvāca |

karīṣiṇīm asiknīṃ ca kuśacīrāṃ mahānadīm |

makarīṃ pravarāṃ menāṃ hemāṃ ghṛtavatīṃ tathā, nareśvara! |

nīvārā ahitā suprayogā pavitrā kuṇḍalī sindhu rajanī puramālinī pūrvābhirāmā vīrā (nīrā) bhīmā oghavatī pāśāśinī pāpaharā mahendrā pāṭalāvatī karīṣiṇī asiknī mahānadī kuśacīrā makarī pravarā menā hemā ghṛtavatī purāvatī anuṣṇā śaibyā kāpī sadānīrā adhṛṣyā ca mahānadī kuśadhārā

Sañjaya said: “O king, there are many renowned rivers—Karīṣiṇī, Asiknī, Kuśacīrā, Mahānadī, Makarī, Pravarā, Menā, Hemā, and Ghṛtavatī; likewise Nīvārā, Ahitā, Suprayogā, Pavitrā, Kuṇḍalī, Sindhu, Rajanī, Puramālinī, Pūrvābhirāmā, Vīrā (also called Nīrā), Bhīmā, Oghavatī, Pāśāśinī, Pāpaharā, Mahendrā, Pāṭalāvatī, Purāvatī, Anuṣṇā, Śaibyā, Kāpī, Sadānīrā, Adhṛṣyā, and the great river Kuśadhārā.” In the war narrative, this catalog of rivers functions as a sacred-geographical frame: the land of Bhārata is evoked through its life-giving waters, suggesting that the coming conflict unfolds upon a terrain held to be purifying and venerable, and that the king’s responsibility (rājadharma) extends over such sanctified realms.

करीषिणीम्Karīṣiṇī (river-name)
करीषिणीम्:
Karma
TypeNoun
Rootकरीषिणी
FormFeminine, Accusative, Singular
असिक्नीम्Asiknī (river-name)
असिक्नीम्:
Karma
TypeNoun
Rootअसिक्नी
FormFeminine, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कुशचीराम्Kuśacīrā (river-name; lit. 'having kuśa-grass and bark/cloth')
कुशचीराम्:
Karma
TypeNoun
Rootकुशचीरा
FormFeminine, Accusative, Singular
महानदीम्Mahānadī (river-name; lit. 'great river')
महानदीम्:
Karma
TypeNoun
Rootमहानदी
FormFeminine, Accusative, Singular
मकरीम्Makarī (river-name)
मकरीम्:
Karma
TypeNoun
Rootमकरी
FormFeminine, Accusative, Singular
प्रवराम्Pravarā (river-name; 'excellent')
प्रवराम्:
Karma
TypeNoun
Rootप्रवरा
FormFeminine, Accusative, Singular
मेनाम्Menā (river-name)
मेनाम्:
Karma
TypeNoun
Rootमेना
FormFeminine, Accusative, Singular
हेमाम्Hemā (river-name)
हेमाम्:
Karma
TypeNoun
Rootहेमा
FormFeminine, Accusative, Singular
घृतवतीम्Ghṛtavatī (river-name; 'abounding in ghee')
घृतवतीम्:
Karma
TypeNoun
Rootघृतवती
FormFeminine, Accusative, Singular
तथाlikewise/also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
नरेश्वरO lord of men (king)!
नरेश्वर:
TypeNoun
Rootनरेश्वर
FormMasculine, Vocative, Singular
नीवाराNīvārā (river-name)
नीवारा:
TypeNoun
Rootनीवारा
FormFeminine, Nominative, Singular
अहिताAhitā (river-name)
अहिता:
TypeNoun
Rootअहिता
FormFeminine, Nominative, Singular
सुप्रयोगाSuprayogā (river-name; 'well-applied/beneficial')
सुप्रयोगा:
TypeNoun
Rootसुप्रयोगा
FormFeminine, Nominative, Singular
पवित्राPavitrā (river-name; 'purifying')
पवित्रा:
TypeNoun
Rootपवित्रा
FormFeminine, Nominative, Singular
कुण्डलीKuṇḍalī (river-name; 'coiled/looping')
कुण्डली:
TypeNoun
Rootकुण्डली
FormFeminine, Nominative, Singular
सिन्धुSindhu (Indus; river-name)
सिन्धु:
TypeNoun
Rootसिन्धु
FormMasculine, Nominative, Singular
राजनीRājanī (river-name)
राजनी:
TypeNoun
Rootराजनी
FormFeminine, Nominative, Singular
पुरमालिनीPuramālinī (river-name; 'garlanded with towns')
पुरमालिनी:
TypeNoun
Rootपुरमालिनी
FormFeminine, Nominative, Singular
पूर्वाभिरामाPūrvābhirāmā (river-name; 'formerly delightful/pleasing')
पूर्वाभिरामा:
TypeNoun
Rootपूर्वाभिरामा
FormFeminine, Nominative, Singular
वीराVīrā (river-name; 'heroic/strong')
वीरा:
TypeNoun
Rootवीरा
FormFeminine, Nominative, Singular
नीराNīrā (variant reading for Vīrā; river-name)
नीरा:
TypeNoun
Rootनीरा
FormFeminine, Nominative, Singular
भीमाBhīmā (river-name; 'terrible')
भीमा:
TypeNoun
Rootभीमा
FormFeminine, Nominative, Singular
ओघवतीOghavatī (river-name; 'full of torrents/streams')
ओघवती:
TypeNoun
Rootओघवती
FormFeminine, Nominative, Singular
पाशाशिनीPāśāśinī (river-name; 'devouring bonds/nooses' or 'stone-eating')
पाशाशिनी:
TypeNoun
Rootपाशाशिनी
FormFeminine, Nominative, Singular
पापहराPāpaharā (river-name; 'sin-removing')
पापहरा:
TypeNoun
Rootपापहरा
FormFeminine, Nominative, Singular
महेन्द्राMahendrā (river-name)
महेन्द्रा:
TypeNoun
Rootमहेन्द्रा
FormFeminine, Nominative, Singular
पाटलावतीPāṭalāvatī (river-name; 'having pāṭalā trees')
पाटलावती:
TypeNoun
Rootपाटलावती
FormFeminine, Nominative, Singular
करीषिणीKarīṣiṇī (river-name)
करीषिणी:
TypeNoun
Rootकरीषिणी
FormFeminine, Nominative, Singular
असिक्नीAsiknī (river-name)
असिक्नी:
TypeNoun
Rootअसिक्नी
FormFeminine, Nominative, Singular
महानदीMahānadī (river-name)
महानदी:
TypeNoun
Rootमहानदी
FormFeminine, Nominative, Singular
कुशचीराKuśacīrā (river-name)
कुशचीरा:
TypeNoun
Rootकुशचीरा
FormFeminine, Nominative, Singular
मकरीMakarī (river-name)
मकरी:
TypeNoun
Rootमकरी
FormFeminine, Nominative, Singular
प्रवराPravarā (river-name)
प्रवरा:
TypeNoun
Rootप्रवरा
FormFeminine, Nominative, Singular
मेनाMenā (river-name)
मेना:
TypeNoun
Rootमेना
FormFeminine, Nominative, Singular
हेमाHemā (river-name)
हेमा:
TypeNoun
Rootहेमा
FormFeminine, Nominative, Singular
घृतवतीGhṛtavatī (river-name)
घृतवती:
TypeNoun
Rootघृतवती
FormFeminine, Nominative, Singular
पुरावतीPurāvatī (river-name)
पुरावती:
TypeNoun
Rootपुरावती
FormFeminine, Nominative, Singular
अनुष्णाAnuṣṇā (river-name; 'not hot/cool')
अनुष्णा:
TypeNoun
Rootअनुष्णा
FormFeminine, Nominative, Singular
शैब्याŚaibyā (river-name)
शैब्या:
TypeNoun
Rootशैब्या
FormFeminine, Nominative, Singular
कापीKāpī (river-name)
कापी:
TypeNoun
Rootकापी
FormFeminine, Nominative, Singular
सदानीराSadānīrā (river-name; 'ever-watered')
सदानीरा:
TypeNoun
Rootसदानीरा
FormFeminine, Nominative, Singular
अधृष्याAdhṛṣyā (river-name; 'unassailable')
अधृष्या:
TypeNoun
Rootअधृष्या
FormFeminine, Nominative, Singular
महानदीMahānadī (river-name)
महानदी:
TypeNoun
Rootमहानदी
FormFeminine, Nominative, Singular
कुशधाराKuśadhārā (river-name; 'bearing kuśa-grass')
कुशधारा:
TypeNoun
Rootकुशधारा
FormFeminine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
N
Nareśvara (the king, Dhṛtarāṣṭra by context)
K
Karīṣiṇī (river)
A
Asiknī (river)
K
Kuśacīrā (river)
M
Mahānadī (river)
M
Makarī (river)
P
Pravarā (river)
M
Menā (river)
H
Hemā (river)
G
Ghṛtavatī (river)
N
Nīvārā (river)
A
Ahitā (river)
S
Suprayogā (river)
P
Pavitrā (river)
K
Kuṇḍalī (river)
S
Sindhu/Indus (river)
R
Rajanī (river)
P
Puramālinī (river)
P
Pūrvābhirāmā (river)
V
Vīrā/Nīrā (river)
B
Bhīmā (river)
O
Oghavatī (river)
P
Pāśāśinī (river)
P
Pāpaharā (river)
M
Mahendrā (river)
P
Pāṭalāvatī (river)
P
Purāvatī (river)
A
Anuṣṇā (river)
Ś
Śaibyā (river)
K
Kāpī (river)
S
Sadānīrā (river)
A
Adhṛṣyā (river)
K
Kuśadhārā (river)

Educational Q&A

The verse primarily teaches through implication: the battlefield narrative is set within a sanctified and life-sustaining landscape. By invoking many rivers—often treated as purifying and venerable—it reminds the listener that royal power and warfare occur within a moral ecology, where the king’s duty includes protecting the land and its sacred resources.

Sañjaya is describing features of the land by listing celebrated rivers. This kind of catalog situates the Kurukṣetra war within the broader geography of Bhārata, expanding the scene from a single battlefield to the wider realm over which the conflict’s consequences will be felt.