Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 15

Sukta 9

पञ्च व्युऽष्टीरनु पञ्च दोहा गां पञ्चनाम्नीमृतवोऽनु पञ्च । पञ्च दिशः पञ्चदशेन क्लृप्तस्ता एकमूर्ध्नीरभि लोकमेकम्

páñca vyuṣṭī́r ánu páñca dohā́ gā́m páñcanāmnīm ṛtávo ’nu páñca | páñca díśaḥ pañcadaśéna klṛptā́s tā́ ékamūrdhnīr abhí lokám ékam

Five dawnings follow five milkings; the Cow of fivefold name—the seasons follow five. Five are the quarters, by fifteen disposed: these, one-headed, encompass one single world.

पञ्चfive
पञ्च:
विशेषणम् (संख्याविशेषणम्)
TypeAdjective/Numeral
Rootपञ्चन् (संख्या-प्रातिपदिक)
व्युष्टीःdawns, daybreaks
व्युष्टीः:
कर्म (अनु इत्यस्य) / अनुगमन-विषयः
TypeNoun
Rootव्युष्टि- (स्त्री. प्रातिपदिक; ‘उषस्/प्रभात’)
अनुafter, following
अनु:
सम्बन्ध-निर्देशकः (अनुगमन/अनुक्रम)
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)
पञ्चfive
पञ्च:
विशेषणम्
TypeAdjective/Numeral
Rootपञ्चन्
दोहाःmilkings, yields (of milk)
दोहाः:
कर्तृ/विषयः (उक्त-सङ्ख्यायाः ‘पञ्च’ इत्यस्य विशेष्यः)
TypeNoun
Rootदोह- (पुं. प्रातिपदिक; ‘दोह/दुग्ध-प्रवाह/दुग्ध-दोहन’)
गाःcows
गाः:
कर्म (दोहाः—‘milkings’ whose object is cows) / सम्बन्धः
TypeNoun
Rootगो- (स्त्री. प्रातिपदिक)
पञ्चनाम्नीम्the five-named (feminine entity)
पञ्चनाम्नीम्:
कर्म (अनु इत्यस्य) / अनुगमन-विषयः
TypeAdjective (used substantively)
Rootपञ्च-नामन् (बहुव्रीहि/तत्पुरुष-समासः; ‘पञ्च नामानि यस्याः सा’)
ऋतवःseasons
ऋतवः:
कर्तृ/विषयः
TypeNoun
Rootऋतु- (पुं. प्रातिपदिक)
अनुafter, following
अनु:
सम्बन्ध-निर्देशकः (अनुगमन/अनुक्रम)
TypeIndeclinable
Rootअनु
पञ्चfive
पञ्च:
विशेषणम्
TypeAdjective/Numeral
Rootपञ्चन्
पञ्चfive
पञ्च:
विशेषणम्
TypeAdjective/Numeral
Rootपञ्चन्
दिशःdirections
दिशः:
कर्तृ/विषयः
TypeNoun
Rootदिश्- (स्त्री. प्रातिपदिक)
पञ्चदशेनwith fifteen
पञ्चदशेन:
करणम्
TypeAdjective/Numeral
Rootपञ्चदशन् (संख्या-प्रातिपदिक)
क्लृप्ताःarranged, set in order
क्लृप्ताः:
विशेषणम् (दिशः इत्यस्य)
TypeAdjective/Participle
Rootकॢप् (धातु) → क्लृप्त (कृदन्त; क्त)
ताःthose (they)
ताः:
कर्तृ/विषयः (अग्रे ‘अभि’ इत्यनेन सम्बद्धाः)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
एकमूर्ध्नीःhaving one head (united under one chief)
एकमूर्ध्नीः:
विशेषणम्/विधेयम् (ताः इत्यस्य)
TypeAdjective (used substantively)
Rootएक-मूर्धन् (बहुव्रीहि-समासः; ‘एकं मूर्धा यस्याः’)
अभिtowards, over
अभि:
सम्बन्ध-निर्देशकः (अभिमुखता/अधिकरण-भावः)
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
लोकम्world, realm
लोकम्:
कर्म/अधिकरण-लक्ष्यः (अभि इत्यस्य)
TypeNoun
Rootलोक- (पुं. प्रातिपदिक)
एकम्one, single
एकम्:
विशेषणम्
TypeAdjective/Numeral
Rootएक (संख्या-प्रातिपदिक)

Rishi: Atharvanic/Angirasa tradition (hymn-level attribution required).

Devata: Cosmic totality (time-space order; directions/seasons as powers).

Chandas: Anuṣṭubh-like tendency with schematic enumeration (formal scan needed).

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From multiplicity (many cycles/directions) to calm unity (one world).","listener_experience":"Grounding, orderly, confidence-inducing; sense of being ‘held’ by a complete map.","intensity":4}