Mantra 1

Sukta 54

Sanskrit (Devanagari)

अमित्रदम्भनम्। इदं तद् युज उत्तरमिन्द्रं शुम्भाम्यष्टये । अस्य क्षत्रं श्रियं महीं वृष्टिरिव वर्धया तृणम्

IAST Transliteration

ámitra-dámbhanam | idáṁ tát yúja úttaram índraṁ śumbhā́mi áṣṭaye | asyá kṣatráṁ śríyaṁ mahī́ṁ vṛ́ṣṭir iva vardhaya tṛ́ṇam

English Translation (Griffith/Whitney)

The humbling of the foe. This—yea, that superior harnessing—I set Indra in splendour for aid. Increase for him his kingly power, his great prosperity, as rain (makes grow) the grass.

Word by Word

• अमित्रदम्भनम्: the crusher of foes
• अमित्रदम्भनम्: कर्म (स्तुत्य/आह्वेय-विशेषणरूपेण)
• Type: Noun (compound epithet)
• Root: अमित्र- + दम्भन (दम्भ् ‘to injure/crush’ → दम्भन ‘crusher’)

• इदम्: this
• इदम्: कर्म (उद्देश्य-वस्तु)
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• तत्: that
• तत्: कर्म (उद्देश्य-वस्तु; ‘that very’)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• युजः: of the companion/yoked one
• युजः: सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: युज् (प्रातिपदिक ‘yoke-fellow/companion’; √युज् ‘to yoke/join’)

• उत्तरम्: higher, superior
• उत्तरम्: कर्म (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: उत्तर (प्रातिपदिक)

• इन्द्रम्: Indra
• इन्द्रम्: कर्म (यम् शुम्भामि)
• Type: Noun (proper)
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• शुम्भामि: I adorn/praise
• शुम्भामि: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √शुभ् (शुम्भ्) ‘to adorn, make splendid, praise’

• अष्टये: for aid/help
• अष्टये: सम्प्रदान (हितार्थे)
• Type: Noun
• Root: अष्टि (प्रातिपदिक ‘help/aid’; also ‘spear’ in other contexts)

• अस्य: of him
• अस्य: सम्बन्ध (of him/this one = Indra)
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• क्षत्रम्: dominion, sovereign power
• क्षत्रम्: कर्म (यत् वर्धयामि)
• Type: Noun
• Root: क्षत्र (प्रातिपदिक)

• श्रियम्: splendour, prosperity
• श्रियम्: कर्म (यत् वर्धयामि)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक)

• महीम्: great
• महीम्: कर्म (श्रियम् विशेषयति / ‘great’ as object-qualifier)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: मही (प्रातिपदिक)

• वृष्टिः: rain
• वृष्टिः: कर्तृ (उपमान-कर्तृ)
• Type: Noun
• Root: वृष्टि (प्रातिपदिक; √वृष् ‘to rain’)

• इव: like, as
• इव: — (उपमा-प्रदर्शक)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (निपात)

• वर्धय: increase!
• वर्धय: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √वृध् ‘to grow, increase’

• तृणम्: grass, herb
• तृणम्: कर्म (यत् वर्धय)
• Type: Noun
• Root: तृण (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (not specified here)

Devata: Indra

Chandas: Anuṣṭubh-like with rubric (probable; compact martial diction)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"raudra","emotional_arc":"From confrontation → activation of Indra → confident expansion of power and fortune.","listener_experience":"Uplifted aggression and certainty; readiness to act.","intensity":8}