Mantra 5
Sukta 19
Sanskrit (Devanagari)
क्रूरमस्या आशसनं तृष्टं पिशितमस्यते । क्षीरं यदस्याः पीयते तद् वै पितृषु किल्बिषम्
IAST Transliteration
krūrám asyā́ āśásanaṁ tṛṣṭáṁ piśitám asyate | kṣīráṁ yád asyā́ḥ pī́yate tád vái pitṛ́ṣu kílbiṣam ||
English Translation (Griffith/Whitney)
Cruel is the eating of her—her flesh is devoured in greedy thirst; and the milk of her that is drunk, that verily is guilt among the Fathers.
Word by Word
क्रूरम्cruel, harsh
क्रूरम्:
Karma (विशेषणरूपेण ‘आशसनम्’ इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootक्रूर (प्रातिपदिक)
अस्याःof her
अस्याः:
सम्बन्ध (genitive: ‘of her’)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
आशसनम्eating/consumption; devouring
आशसनम्:
Kartā (वाक्ये ‘अस्यते’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
TypeNoun
Rootआ-शस् (धातु) → आशसन (कृदन्त-प्रातिपदिक; भाव/करणार्थ)
तृष्टम्parched/dried; hard
तृष्टम्:
Karma (विशेषणरूपेण ‘पिशितम्’ इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootतृष् (धातु) → तृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक; भूतकृदन्त)
पिशितम्flesh, meat
पिशितम्:
Karma (यत् ‘अस्यते’—भक्ष्यते)
TypeNoun
Rootपिशित (प्रातिपदिक; ‘मांस’)
अस्यतेis eaten/consumed
अस्यते:
क्रिया
TypeVerb
Rootअस् (धातु; ‘भक्ष्/अद्’ अर्थे वैदिकप्रयोगः)
क्षीरम्milk
क्षीरम्:
Karma (यत् ‘पीयते’)
TypeNoun
Rootक्षीर (प्रातिपदिक)
यत्which/that
यत्:
Karma (सम्बन्धसूचकं—‘that which’)
TypePronoun (relative)
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अस्याःof her
अस्याः:
सम्बन्ध (genitive: ‘of her’)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पीयतेis drunk
पीयते:
क्रिया
TypeVerb
Rootपा (धातु; ‘पिब्’ अर्थे) → पीयते (कर्मणि)
तत्that
तत्:
Kartā/प्रत्यवस्थान (copular subject: ‘that indeed is…’)
TypePronoun (demonstrative)
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वैindeed
वै:
सम्बोधक/निपात (emphasis)
TypeIndeclinable
Rootवै (निपात)
पितृषुamong the Fathers (manes)
पितृषु:
Adhikaraṇa (locative: ‘among/in the fathers/manes’)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
किल्बिषम्sin, guilt, offence
किल्बिषम्:
प्रत्यय (predicate noun with implied ‘अस्ति’)
TypeNoun
Rootकिल्बिष (प्रातिपदिक)
Attribution
Rishi: Atharvanic/Angirasa tradition
Devata: Pitṛs (as moral witnesses) and brahma-tejas (as sanctioning force)
Chandas: Anuṣṭubh
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"raudra","secondary_rasa":"bhayankara","emotional_arc":"From graphic cruelty → moral indictment → fear of ancestral guilt","listener_experience":"Austere shock and restraint; the hearer feels watched by lineage and compelled to desist","intensity":7}