Mantra 5

Sukta 12

Sanskrit (Devanagari)

व्यचस्वतीरुर्विया वि श्रयन्तां पतिभ्यो न जनयः शुम्भमानाः । देवीर्द्वारो बृहतीर्विश्वमिन्वा देवेभ्यो भवत सुप्रायणाः

IAST Transliteration

vyácasvatīr urviyā́ ví śrayantāṃ pátibhyo ná jánayaḥ śúmbhamānāḥ | devī́r dvā́ro bṛhatī́r viśvám-invā devébhyo bhavata suprāyaṇā́ḥ

English Translation (Griffith/Whitney)

Wide-opening, broad—let them stand apart, like wives adorning themselves for their lords. O divine Doors, great and all-impelling, become for the gods of happy entrance.

Word by Word

• व्यचस्वतीः: all-pervading, wide-spreading (fem. pl.)
• व्यचस्वतीः: कर्तृ (विशेषणरूपेण कर्तृपदस्य) / संबोधन-सम्बन्धः
• Type: Adjective
• Root: व्यचस् (प्रातिपदिक) ← √व्यच् (व्यच्/व्यचति ‘व्याप्तौ/प्रकाशने’)

• उर्वियाः: of the broad earth/expanse
• उर्वियाः: सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘उर्व्याः’ = ‘of the broad earth/expanse’
• Type: Noun
• Root: उर्वी (प्रातिपदिक) ‘पृथ्वी/विस्तीर्णा’

• वि: apart, forth
• वि: क्रियाविशेषण (उपसर्ग) — ‘apart, forth’
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/अव्यय)

• श्रयन्ताम्: let them resort/lean/attach themselves
• श्रयन्ताम्: क्रिया; कर्ता = (देवीः) द्वारः/व्यचस्वतीः (स्त्री. बहु.)
• Type: Verb
• Root: √श्रि (श्रयति ‘आश्रये/आलम्बने’)

• पतिभ्यः: for the husbands/lords
• पतिभ्यः: सम्प्रदान (दत्त/हित) — ‘for the husbands/lords’
• Type: Noun
• Root: पति (प्रातिपदिक)

• न: like, as
• न: उपमान-निर्देशक
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय) — उपमा/सदृशार्थे

• जनयः: wives, women
• जनयः: कर्तृ (श्रयन्ताम् इत्यस्य) — ‘wives/women’
• Type: Noun
• Root: जनय (प्रातिपदिक) ‘पत्नी/स्त्री; जननी-सम्बद्ध’

• शुम्भमानाः: adorning themselves, shining
• शुम्भमानाः: कर्तृविशेषण — ‘adorned/brightening’
• Type: Participle (Adjective)
• Root: √शुभ् (शोभते/शुम्भते ‘दीप्तौ/अलङ्कारे’)

• देवीः: the goddesses
• देवीः: कर्तृ (भवत/श्रयन्ताम् इत्यादि क्रियाणाम्) — ‘the goddesses’
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक) ← देव (प्रातिपदिक)

• द्वारः: doors, gateways
• द्वारः: कर्तृ (देवीः द्वारः = ‘divine doors’)
• Type: Noun
• Root: द्वार (प्रातिपदिक) ‘द्वार/प्रवेश’

• बृहतीः: great, lofty
• बृहतीः: कर्तृविशेषण (द्वारः/देवीः) — ‘great, lofty’
• Type: Adjective
• Root: बृहती (प्रातिपदिक) ← बृहन्त् ‘महान्’

• विश्वम्: all, everything
• विश्वम्: कर्म (इन्वा/इन्वन्ति-भावे) — ‘all (things)’
• Type: Adjective (used substantively) / Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) ‘सर्व’

• इन्वाः: pervading, impelling, reaching
• इन्वाः: कर्तृविशेषण — ‘pervading/impelling, reaching’
• Type: Participle (Adjective)
• Root: √इन्/ईन् (इन्वति ‘अनुगच्छति/प्रेरयति/व्याप्नोति’ — वैदिक)

• देवेभ्यः: for the gods
• देवेभ्यः: सम्प्रदान — ‘for the gods’
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)

• भवत: be (become)
• भवत: क्रिया; कर्ता = (देवीः) द्वारः
• Type: Verb
• Root: √भू (भवति ‘अस्ति/भवति’)

• सुप्रायणाः: granting good access, with auspicious passage
• सुप्रायणाः: कर्तृविशेषण — ‘of good approach/with good passage’
• Type: Adjective
• Root: सु- (उपसर्ग) + प्रायण (प्रातिपदिक) ‘प्रयाण/गमन; शुभ-प्रवेश’

Attribution

Rishi: RV-style liturgical sequence (doors of the sacrifice motif).

Devata: Dvārāḥ (personified Doors).

Chandas: Triṣṭubh-like.

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From separation/opening → beautification → confident welcome of the devās.","listener_experience":"Calm assurance that the home-space is defended yet hospitable to the sacred.","intensity":4}