Mantra 1

Sukta 23

Sanskrit (Devanagari)

पाप-मोचनम्। अग्नेर्मन्वे प्रथमस्य प्रचेतसः पाञ्चजन्यस्य बहुधा यमिन्धते । विशो विशः प्रविशिवांसमीमहे स नो मुञ्चत्वंहसः

IAST Transliteration

pā́pa-mocanam | agnéḥ manve prathamásya prá-cetasaḥ pā́ñca-janyásya bahudhā́ yám indháte | víśo víśaḥ praviśivā́ṁsam īmahe sá no muñcatv áṁhasaḥ ||

English Translation (Griffith/Whitney)

For release from evil: I acknowledge Agni, the first, the wise, the fire of the Five Peoples, whom in many a manner they kindle. Him, entered among clan after clan, we implore: may he set us free from anguish and from sin.

Word by Word

• अग्नेः: of Agni
• अग्नेः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अग्नि- (प्रातिपदिक)

• मन्वे: I think/consider
• मन्वे: कर्तृ (अहं)
• Type: Verb
• Root: मन् (धातु) / मन्वे (आत्मनेपद-प्रयोग)

• प्रथमस्य: of the first
• प्रथमस्य: विशेषण (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: प्रथम- (प्रातिपदिक)

• प्रचेतसः: of the wise/foreknowing one
• प्रचेतसः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun/Adjective
• Root: प्रचेतस्- (प्रातिपदिक)

• पाञ्चजन्यस्य: of the belonging to the five peoples
• पाञ्चजन्यस्य: विशेषण (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: पाञ्चजन्य- (प्रातिपदिक)

• बहुधा: in many ways; variously
• बहुधा: क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: बहुधा (अव्यय)

• यम्: whom
• यम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• इन्धते: is kindled / kindles (for himself)
• इन्धते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: इन्ध् (धातु)

• विशः: the clans/peoples
• विशः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: विश्- (प्रातिपदिक)

• विशः: (each) clan
• विशः: कर्तृ (पुनरुक्ति/वितरणार्थ)
• Type: Noun
• Root: विश्- (प्रातिपदिक)

• प्रविशिवांसम्: the one who has entered (among them)
• प्रविशिवांसम्: कर्म
• Type: Participle
• Root: प्र-विश् (धातु) → प्रविशिवस्- (कृदन्त-प्रातिपदिक; क्तवत्/वसुँ-प्रत्ययान्त)

• ईमहे: we seek/beseech
• ईमहे: क्रिया (कर्तृ: वयम्)
• Type: Verb
• Root: ईम्/ई (धातु; ‘याच्/इ’ इत्यर्थे) / ईमहे (आत्मनेपद)

• सः: he
• सः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• नः: for us / of us
• नः: सम्प्रदान/सम्बन्ध (प्रयोगानुसार)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• मुञ्चतु: let (him) release
• मुञ्चतु: क्रिया
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु)

• अंहसः: from sin/distress
• अंहसः: अपादान
• Type: Noun
• Root: अंहस्- (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (Agni-prāyaścitta usage; specific ṛṣi varies by anukramaṇī)

Devata: Agni (purifier, communal fire)

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical confirmation)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"karuna","emotional_arc":"Acknowledgment of the purifier → recollection of communal fire → earnest plea → release into calm.","listener_experience":"Relief, moral clarity, softened heart, sense of being ‘unbound’.","intensity":4}