Mantra 3

Sukta 56

Sanskrit (Devanagari)

यदुदीरत आजयो धृष्णवे धीयते धना । युक्ष्वा मदच्युता हरी कं हनः कं वसौ दधोऽस्मां इन्द्र वसौ दधः

IAST Transliteration

yád udī́rat ā́jayo dhṛ́ṣṇave dhī́yate dhánā | yúkṣva madacyútā hárī káṃ hánāḥ káṃ vásau dadhó 'smā́n índra vásau dadháḥ ||

English Translation (Griffith/Whitney)

When battles are afoot, when prizes are set for the daring, yoke thou thy tawny pair, dripping with rapture. Whom smitest thou, whom dost thou set in wealth? Set us, O Indra, in wealth.

Word by Word

• यत्: when/that which
• यत्: सम्बन्ध/अधिकरण (यदा-भावे) / अनिर्णीत
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द

• उदीरते: is set in motion / is raised
• उदीरते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: उद्-ईर् (धातु: ईर् ‘प्रेरणे/उत्थापने’)

• आजयः: battles, contests
• आजयः: कर्तृ/अधिकरण (उदीरते इत्यस्य विषयः) / अनिर्णीत
• Type: Noun
• Root: आजय (प्रातिपदिक; ‘आ’+जय ‘विजय/युद्ध’ → ‘युद्धाः/स्पर्धाः’)

• धृष्णवे: for the bold one
• धृष्णवे: सम्प्रदान
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: धृष्णु (प्रातिपदिक; ‘धृष्’ धातु-सम्भवः ‘धृष्ट/साहसी’)

• धीयते: is placed/assigned; is directed (as thought/prayer)
• धीयते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: धा (धातु: धा ‘धारणे/स्थापने’; वेद. ‘धी’ = स्तुति/प्रज्ञा) अथवा ‘धी’ (प्रातिपदिक) + यते

• धनाः: wealth, riches
• धनाः: कर्तृ (धीयते इत्यस्य विषयः) / कर्म (युक्ष्वा इत्यस्य) अनिर्णीत
• Type: Noun
• Root: धन (प्रातिपदिक)

• युक्ष्वा: having yoked
• युक्ष्वा: क्रियाविशेषण (पूर्वकर्म)
• Type: Verb (absolutive)
• Root: युज् (धातु: युज् ‘योजने’)

• मदच्युता: O intoxicating/rapture-bringing (ones)
• मदच्युता: सम्बोधन
• Type: Adjective (vocative)
• Root: मदच्युत (प्रातिपदिक; मद ‘मद/उन्माद/हर्ष’ + च्युत ‘चलित/प्रवाहित’)

• हरी: O two bay steeds (Indra’s horses)
• हरी: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)

• कम्: whom/what
• कम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• हनः: do you strike/kill
• हनः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: हन् (धातु: हन् ‘हिंसायाम्/वध’)

• कम्: whom/what
• कम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• वसौ: in wealth; in goods
• वसौ: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: वसु (प्रातिपदिक)

• दधः: you place/put
• दधः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: धा (धातु: धा ‘धारणे/स्थापने’)

• अस्मान्: us
• अस्मान्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• इन्द्र: O Indra
• इन्द्र: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• वसौ: in wealth
• वसौ: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: वसु (प्रातिपदिक)

• दधः: you place/establish
• दधः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: धा (धातु: धा ‘धारणे/स्थापने’)

Attribution

Rishi: RV-derived Indra hymn lineage (as preserved in AV 20)

Devata: Indra

Chandas: RV-style meter (per source tradition)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"raudra","emotional_arc":"Rising urgency → mobilization command → tense question of fate → decisive self-inclusion in wealth.","listener_experience":"Charged, focused, competitive readiness; sense of being backed by a larger force.","intensity":8}