Mantra 16

Sukta 93

Sanskrit (Devanagari)

अपादिन्द्रो अपादग्निर्विश्वे देवा अमत्सत । वरुण इदिह क्षयत् तमापो अभ्यऽनूषत वत्सं संशिश्वरीरिव

IAST Transliteration

apā́d índro apā́d agnír víśve devā́ amatsata | váruṇa íd ihá kṣayat táṃ ā́po abhy ànūṣata vatsáṃ saṃśíśvarīr iva

English Translation (Griffith/Whitney)

Indra hath protected, Agni hath protected; all the Gods have rejoiced. Varuṇa indeed dwelleth here: him have the Waters hymned around, as fondling kine a calf.

Word by Word

• अपात्: away, from (here)
• अपात्: अपादान (निर्देश-रूपेण) / क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: अप (अव्यय-प्रातिपदिक) + तस् (तसिल्-प्रत्यय) → अपात्

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• अपात्: away, from (here)
• अपात्: अपादान / क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: अप (अव्यय-प्रातिपदिक) + तस् → अपात्

• अग्निः: Agni
• अग्निः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• विश्वे: all
• विश्वे: कर्तृ (देवाः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)

• देवाः: the gods
• देवाः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)

• अमत्सत: rejoiced, were exhilarated
• अमत्सत: क्रिया (कर्तृ=देवाः)
• Type: Verb
• Root: मद् (धातु) [‘हर्षे/मदे’]

• वरुणः: Varuṇa
• वरुणः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: वरुण (प्रातिपदिक)

• इत्: indeed, just
• इत्: सम्बन्ध-निपात (बलवर्धनम्)
• Type: Indeclinable
• Root: इद्/इत् (निपात; एव/अपि-अर्थे) [Vedic particle]

• इह: here
• इह: अधिकरण (देश)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)

• क्षयत्: dwells, abides
• क्षयत्: क्रिया (कर्तृ=वरुणः)
• Type: Verb
• Root: क्षि (धातु) [‘निवासे/क्षये’]

• तम्: him
• तम्: कर्म (अनूषत् इत्यस्य)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• आपः: the waters
• आपः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: अप्/आप् (प्रातिपदिक; ‘जल’)

• अभि: towards, upon
• अभि: दिशा/क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: अभि (उपसर्ग/अव्यय)

• अनूषत: praised/hailed (him), called to
• अनूषत: क्रिया (कर्तृ=आपः; कर्म=तम्)
• Type: Verb
• Root: वस्/उष्? (धातु) — Vedic ‘अनूष्’ (स्तुतौ/आह्वाने) as aorist form

• वत्सम्: a calf
• वत्सम्: कर्म (इव-उपमान-प्रयोगे)
• Type: Noun
• Root: वत्स (प्रातिपदिक)

• संशिश्वरीः: (like) cows yearning for their calf
• संशिश्वरीः: कर्तृ (इव-उपमानम्; आपः इत्यस्य उपमा)
• Type: Noun/Adjective
• Root: सं + शिश्वरि (प्रातिपदिक; स्त्री; ‘(cow) longing for/with calf’)

• इव: like, as
• इव: उपमान-निबन्धन
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)

Attribution

Rishi: RV-derived; composite deva-address typical of late AV 20.

Devata: Indra, Agni, All Gods; Varuṇa; Waters (āpaḥ).

Chandas: Anuṣṭubh

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From asserted protection (apāt) → communal divine rejoicing → settled indwelling of Varuṇa → tender encirclement by waters.","listener_experience":"A felt ‘ring of safety’—calm conscience, cooled emotions, confidence in the rite.","intensity":4}