Mantra 58

Sukta 4

Sanskrit (Devanagari)

वृषा मतीनां पवते विचक्षणः सूरो अह्नां प्रतरीतोषसां दिवः । प्राणः सिन्धूनां कलशाँ अचिक्रददिन्द्रस्य हार्दिमाविशन् मनीषया

IAST Transliteration

vṛ́ṣā matīnā́ṃ pavate vicakṣaṇáḥ sū́ro ahnā́ṃ pratarītóṣasāṃ diváḥ | prāṇáḥ síndhūnāṃ kaláśāṃ acikradad índrasya hā́rdim āviśán manīṣáyā

English Translation (Griffith/Whitney)

The Bull of thoughts is purified, the clear-sighted; a Sun of days, prevailing through the dawns of heaven. The Breath of rivers hath cried aloud into the jars, entering with wise intent into Indra’s heart.

Word by Word

• वृषा: the bull; the mighty one
• वृषा: कर्तृ
• Type: Noun/Adjective
• Root: वृषन् (प्रातिपदिक) / वृष (वर्षणे) (निरुक्त-आधार)

• मतीनाम्: of thoughts / inspirations
• मतीनाम्: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: मति (प्रातिपदिक)

• पवते: purifies/flows (as the purifier)
• पवते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: पू (पवने/शोधने)

• विचक्षणः: discerning, clear-sighted
• विचक्षणः: कर्तृ (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: विचक्षण (प्रातिपदिक)

• सूरः: the sun
• सूरः: कर्तृ (समनाधिकरणम्)
• Type: Noun
• Root: सूर (प्रातिपदिक)

• अह्नाम्: of days
• अह्नाम्: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अहन् (प्रातिपदिक)

• प्रतरितः: having crossed over; overcoming
• प्रतरितः: कर्तृ (विशेषणम्)
• Type: Participle/Adjective
• Root: प्र-तॄ (तरणे) → प्रतरित (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• उषसाम्: of dawns
• उषसाम्: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: उषस् (प्रातिपदिक)

• दिवः: of heaven / of the sky
• दिवः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: द्यौ/दिव् (प्रातिपदिक)

• प्राणः: breath; vital force
• प्राणः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)

• सिन्धूनाम्: of rivers / streams
• सिन्धूनाम्: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: सिन्धु (प्रातिपदिक)

• कलशान्: jars; pitchers
• कलशान्: कर्म
• Type: Noun
• Root: कलश (प्रातिपदिक)

• अचिक्रदत्: cried out; resounded
• अचिक्रदत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: क्रन्द् (क्रन्दने) + अति- (अचिक्रदत्: लुङ्/अorist, reduplicated intensive-like form in Vedic usage)

• इन्द्रस्य: of Indra
• इन्द्रस्य: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• हार्दिम्: the heart(-place); the inner heart
• हार्दिम्: कर्म
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: हार्द (हृद्-सम्बन्धी) (प्रातिपदिक)

• आविशन्: entered
• आविशन्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: आ-विश् (प्रवेशने)

• मनीषया: with insight; by wisdom
• मनीषया: करण
• Type: Noun
• Root: मनीषा (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Soma-hymn style; specific AV 18 attribution varies by anukramaṇī

Devata: Soma (Indu), with Indra as recipient locus

Chandas: Triṣṭubh-like (longer pādas; stylistically RV-Soma register)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From surging purification to luminous empowerment and heart-entry.","listener_experience":"A felt ‘brightening’ and gathering of inner energy; confidence without agitation.","intensity":6}