Adhyaya 70: Nārāyaṇa as the Sacrificial Principle, Analysis of the Three Guṇas, and the Account of Delusion-Doctrines

Verse 1

भद्राश्व उवाच । भगवन् किं कृतं लोकं त्वया तमनुपश्यता । व्रतं तपो वा धर्मो वा प्राप्त्यर्थं तस्य वै मुने ॥ ७०.१ ॥

Bhadrāśva berkata: “Wahai Bhagavan, ketika engkau mengamati dunia itu, apa yang telah engkau lakukan? Wahai resi, demi mencapainya apakah engkau menjalankan suatu vrata, tapa, atau laku dharma?”

Verse 2

अनाराध्य हरिं भक्त्या को लोकान् कामयेद् बुधः । आराधिते हरौ लोकाः सर्वे करतलेऽभवन् ॥ ७०.२ ॥

Tanpa memuja Hari dengan bhakti, orang bijak mana yang akan menginginkan dunia-dunia lain? Bila Hari dipuja, semua alam seakan berada di telapak tangan.

Verse 3

एवं सञ्चिन्त्य राजेन्द्र मया विष्णुः सनातनः । आराधितो वर्षशतं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ७०.३ ॥

Wahai raja terbaik, setelah merenung demikian, aku memuja Viṣṇu Yang Kekal selama seratus tahun melalui upacara-upacara yajña dengan dāna (dakṣiṇā) yang melimpah.

Verse 4

ततः कदाचिद् बहुना कालेन नृपनन्दन । यजतो मम देवेशं यज्ञमूर्तिं जनार्दनम् । आहूता आगता देवाः सममेव सवासवाः ॥ ७०.४ ॥

Kemudian, wahai putra raja, setelah waktu yang panjang berlalu, ketika aku sedang memuja Janārdana—Tuhan para dewa, yang wujud-Nya adalah yajña itu sendiri—para dewa yang telah dipanggil datang serentak bersama Indra.

Verse 5

स्वे स्वे स्थाने स्थिताः आसन् यावद् देवाः सवासवाः । तावत् तत्रैव भगवान् आगतो वृषभध्वजः ॥ ७०.५ ॥

Selama para dewa bersama Indra tetap berdiri di tempat masing-masing, pada saat itu juga, di tempat itu pula, Bhagavān sang pembawa panji bergambar lembu datang.

Verse 6

महादेवो विरूपाक्षस्त्र्यम्बको नीललोहितः । सोऽपि रौद्रे स्थितः स्थाने बभूव परमेश्वरः ॥ ७०.६ ॥

Mahādeva—Virūpākṣa, Tryambaka, dan Nīlalohita—Ia pun, bersemayam dalam wujud Rudra pada tempat itu, tampil sebagai Parameśvara, Tuhan Yang Mahatinggi.

Verse 7

तान् सर्वानागतान् दृष्ट्वा देवानृषिमहोरगान् । सनत्कुमारो भगवाञाजगामाब्जसम्भवः ॥ ७०.७ ॥

Setelah melihat semua yang telah datang—para dewa, resi, dan ular agung—Bhagavān Sanatkumāra, yang lahir dari teratai, pun datang ke sana.

Verse 8

त्रसरेणुप्रमाणेन विमानॆ सूर्यसन्निभे । अवस्थितो महायोगी भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ७०.८ ॥

Dalam vimāna surgawi yang bercahaya laksana matahari, dengan ukuran kesubtilan setara trasareṇu, sang Mahāyogin tetap bersemayam—mengetahui masa lampau, kini, dan yang akan datang.

Verse 9

आगम्य शिरसा रुद्रं स ववन्दे महामुनिः । मया प्रणमितस्तस्थौ समीपे शूलपाणिनः ॥ ७०.९ ॥

Setelah mendekati Rudra, sang mahāmuni bersujud dengan kepala. Sesudah menerima penghormatanku, ia berdiri dekat Śūlapāṇi, pemegang trisula.

Verse 10

तानहं संस्थितान् देवान् नारदादीनृषींस्तथा । सनत्कुमाररुद्रौ च दृष्ट्वा मे मनसि स्थितम् ॥ ७०.१० ॥

Melihat para dewa yang berdiri di sana, juga para resi mulai Nārada, serta Sanatkumāra dan Rudra, maka apa yang berdiam dalam benakku menjadi mantap dan jelas.

Verse 11

क एषां भवते याज्यो वरिष्ठश्च नृपोत्तम । केन तुष्टेन तुष्टाः स्युः सर्व एते सरुद्रकाः ॥ ७०.११ ॥

Wahai raja terbaik, siapakah di antara mereka yang paling utama dan patut engkau puja? Dan bila siapa yang dipuaskan, maka semuanya—beserta para Rudra—akan menjadi puas?

Verse 12

एवं कृत्वा स्थिते राजन् रुद्रः पृष्टो मया । अनघ । एवमर्थं क इज्योऽत्र युष्माकं सुरसत्तमाः ॥ ७०.१२ ॥

Setelah demikian dilakukan, wahai raja, ketika keadaan menjadi demikian, aku bertanya kepada Rudra, wahai yang tanpa cela: “Dalam keadaan ini, wahai para dewa termulia, siapakah di antara kalian yang patut dipuja di sini?”

Verse 13

एवमुक्ते तदोवाच रुद्रो मां सुरसन्निधौ ॥ ७०.१३ ॥

Setelah hal itu diucapkan, Rudra pun berbicara kepadaku di hadapan para dewa.

Verse 14

रुद्र उवाच । शृण्वन्तु बिबुधाः सर्वे तथा देवर्षयोऽमलाः । ब्रह्मर्षयश्च विख्याताः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः । त्वं चागस्त्य महाबुद्धे शृणु मे गदतो वचः ॥ ७०.१४ ॥

Rudra bersabda: “Hendaklah semua makhluk tercerahkan mendengarkan, demikian pula para dewa-ṛṣi yang suci tanpa noda; para brahma-ṛṣi yang termasyhur pun mendengarkan—hendaklah semuanya menyimak sabdaku. Dan engkau juga, Agastya yang berakal agung, dengarkan kata-kataku saat aku mengucapkannya.”

Verse 15

यो यज्ञैर् ईड्यते देवो यस्मात् सर्वमिदं जगत् । उत्पन्नं सर्वदा यस्मिँल्लीनं भवति सामरम् ॥ ७०.१५ ॥

Dialah dewa yang dipuji melalui yajña; darinya seluruh jagat ini lahir, dan ke dalamnya ia senantiasa melebur kembali, beserta bala para dewa.

Verse 16

नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानं स भगवाँन् ससर्ज परमेश्वरः ॥ ७०.१६ ॥

Nārāyaṇa adalah Dewa Tertinggi; Janārdana yang berwujud sattva. Dialah Bhagavān, Penguasa Mahatinggi, yang menciptakan tri-ātman (hakikat tiga serangkai).

Verse 17

रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद् रजः सत्त्वाधिकं विभुः । ससर्ज नाभिकमले ब्रह्माणं कमलासनम् ॥ ७०.१७ ॥

Berpadu dengan rajas dan tamas, Yang Mahakuasa menjadi berwatak rajas dengan sattva yang lebih besar; dan pada teratai pusarnya Ia melahirkan Brahmā, sang pemangku singgasana teratai.

Verse 18

रजसा तमसा युक्तः सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः । यत्सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत्परं पदम् ॥ ७०.१८ ॥

Berpadu dengan rajas dan tamas, Tuhan itu pun menciptakan aku. Apa yang disebut sattva—Dialah Dewa Hari; dan Hari itulah kedudukan tertinggi.

Verse 19

ये सत्त्वराजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसम्भवः । यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः स चतुर्मुखः । यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७०.१९ ॥

Yang tersusun dari sattva dan rajas itulah Brahmā, yang lahir dari teratai. Brahmā itulah dewa; dan dewa itu berwajah empat. Adapun yang berpadukan rajas dan tamas—itulah aku; tiada keraguan di sini.

Verse 20

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैददुच्यते । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् ॥ ७०.२० ॥

Sattva, rajas, dan tamas—itulah triad yang disebutkan. Makhluk hidup dibebaskan melalui sattva; dan sattva berhakikat Nārāyaṇa.

Verse 21

रजसा सत्त्वयुक्तेन भवेत् सृष्टिः रजोऽधिका । तच्च पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ॥ ७०.२१ ॥

Ketika rajas bersatu dengan sattva, terciptalah ciptaan dengan dominasi rajas. Riwayat yang bersumber dari tradisi Pitāmaha (Brahmā) ini dibacakan dalam semua śāstra.

Verse 22

यद्वेदबाह्यं कर्म स्याच्छास्त्रमुद्दिश्य सेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठं गदितं नृणाम् ॥ ७०.२२ ॥

Tindakan yang berada di luar Weda namun tetap dilakukan dengan menyebut ‘śāstra’, itulah yang dikenal sebagai “raudra”; dinyatakan sebagai yang paling rendah di antara perilaku manusia.

Verse 23

यद्धीनं रजसा कर्म केवलं तामसं तु यत् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च ॥ ७०.२३ ॥

Perbuatan yang kurang unsur rajas, dan yang semata-mata tamasik—perilaku demikian membawa manusia menuju nasib buruk, di dunia ini maupun di alam sesudahnya.

Verse 24

सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणश्च भगवान् यज्ञरूपी विभाव्यते ॥ ७०.२४ ॥

Makhluk hidup dibebaskan melalui sattva; dan sattva dipahami sebagai berhakikat Nārāyaṇa. Nārāyaṇa, Sang Bhagavān, direnungkan sebagai berwujud yajña (kurban suci).

Verse 25

कृते नारायणः शुद्धः सूक्ष्ममूर्तिरुपास्यते । त्रेतायां यज्ञरूपेण पञ्चरात्रैस्तु द्वापरे ॥ ७०.२५ ॥

Pada zaman Kṛta, Nārāyaṇa yang suci dan berwujud halus dipuja; pada zaman Tretā, dalam wujud yajña; dan pada zaman Dvāpara, melalui tata Pañcarātra.

Verse 26

कलौ मत्कृतमार्गेण बहुरूपेण तामसैः । इज्यते द्वेषबुद्ध्या स परमात्मा जनार्दनः ॥ ७०.२६ ॥

Pada zaman Kali, orang-orang yang tamasik menyembah Sang Paramātman Janārdana dalam banyak rupa, mengikuti jalan yang dibentuk olehku, namun dengan batin yang diliputi kebencian (dveṣa).

Verse 27

न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽहमेव च ॥ ७०.२७ ॥

Di luar prinsip tertinggi itu, tiada dewa yang pernah muncul, dan tidak akan muncul. Dia yang adalah Viṣṇu, Dialah Brahmā; dan Dia yang Brahmā, Dialah Aku juga.

Verse 28

वेदत्रयेऽपि यज्ञेऽस्मिन् याज्यं वेदेषु निश्चयः । यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां द्विजसत्तम । स पापकाऽरी दुष्टात्मा दुर्गतिं गतिमाप्नुयात् ॥ ७०.२८ ॥

Dalam yajña ini yang berlandaskan tiga Veda, apa yang harus dipersembahkan telah ditetapkan dengan pasti di dalam Veda. Wahai yang terbaik di antara para dvija, siapa menimbulkan perpecahan di antara ketiganya (Veda) adalah pelaku dosa, berhati jahat, dan akan mencapai nasib yang malang.

Verse 29

इदं च शृणु मेऽगस्त्य गदतः प्राक्तनं तथा । यथा कलौ हरेर्भक्तिं न कुर्वन्तीह मानवाः ॥ ७०.२९ ॥

Dan dengarkan pula dariku, wahai Agastya—aku menceritakan kisah zaman dahulu—bagaimana pada zaman Kali manusia di sini tidak menekuni bhakti kepada Hari.

Verse 30

भूर्लोकवासिनः सर्वे पुरा यष्ट्वा जनार्दनम् । भुवर्लोकं प्रपद्यन्ते तत्रस्था अपि केशवम् ॥ आराध्य स्वर्गतिं यान्ति क्रमान्मुक्तिं व्रजन्ति च ॥ ७०.३० ॥

Semua penghuni Bhūrloka dahulu memuja Janārdana lalu mencapai Bhuvarloka. Mereka yang tinggal di sana pun memuliakan Keśava, menuju keadaan surgawi, dan berurutan akhirnya mencapai mokṣa.

Verse 31

एवं मुक्तिपदे व्याप्ते सर्वलोकैस्तथैव च । मुक्तिभाजस्ततो देवास्तं दध्युः प्रयता हरिम् ॥ ७०.३१ ॥

Demikian, ketika ‘kedudukan pembebasan’ telah dipenuhi oleh semua loka, para dewa yang berhak atas mokṣa pun, dengan disiplin batin, memusatkan perhatian pada Hari itu.

Verse 32

सोऽपि सर्वगतत्वाच्च प्रादुर्भूतः सनातनः । उवाच ब्रूत किं कार्यं सर्वयोगिवराः सुराः ॥ ७०.३२ ॥

Ia pun, karena sifatnya yang meliputi segalanya, menampakkan diri sebagai Yang Kekal dan berkata: “Wahai para dewa, yang utama di antara para yogi, katakan— tugas apa yang harus dilakukan?”

Verse 33

ते तं प्रणम्य देवेशमूचुश्च परमेश्वरम् । देवदेव जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः । कथं सृष्टिः प्रभविता नरकेषु च को वसेत् ॥ ७०.३३ ॥

Mereka bersujud kepada Penguasa para dewa, Tuhan Tertinggi, lalu berkata: “Wahai Dewa di atas para dewa—bila semua manusia teguh di jalan pembebasan, bagaimana ciptaan dapat muncul, dan siapa yang akan tinggal di alam neraka?”

Verse 34

एवमुक्तस्ततो देवैस्तानुवाच जनार्दनः । युगानि त्रीणि बहवो मामुपेष्यन्ति मानवाः ॥ ७०.३४ ॥

Setelah para dewa berkata demikian, Janārdana bersabda kepada mereka: “Selama tiga yuga, banyak manusia akan datang kepada-Ku.”

Verse 35

अन्त्ये युगे प्रविरला भविष्यन्ति मदाश्रयाः । एष मोहं सृजाम्याशु यो जनं मोहयिष्यति ॥ ७०.३५ ॥

Pada akhir zaman, mereka yang berlindung kepada-Ku akan menjadi sangat jarang. Aku segera menimbulkan delusi ini, yang akan memperdaya manusia.

Verse 36

त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं दीर्घं प्रदर्शय ॥ ७०.३६ ॥

Dan engkau pula, wahai Rudra yang berlengan perkasa, susunlah risalah-risalah penyesatan. Dengan menampakkan usaha yang kecil, perlihatkan kepada orang-orang hasil yang berjangka panjang.

Verse 37

कुहकं चेन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर ॥ ७०.३७ ॥

Wahai Maheśvara, dengan menampakkan tipu daya, ilusi sihir (indrajal), serta perilaku yang bertentangan (tak patut), engkau segera memperdaya semua orang.

Verse 38

एवमुक्त्वा तदा तेन देवेन परमेष्ठिना । आत्मा तु गोपितः सद्यः प्रकाश्योऽहं कृतस्तदा ॥ ७०.३८ ॥

Setelah berkata demikian, pada saat itu dewa Parameṣṭhin segera menyembunyikan Sang Diri (ātman); dan kemudian aku dibuat tampak nyata.

Verse 39

तस्मादारभ्य कालं तु मत्प्रणीतॆषु सत्तम । शास्त्रेष्वभिरतो लोको बाहुल्येन भवेदतः ॥ ७०.३९ ॥

Sejak waktu itu, wahai yang paling utama di antara orang saleh, kebanyakan orang akan lebih tekun pada śāstra-śāstra yang diprakarsai olehku.

Verse 40

वेदानुवर्त्तिनं मार्गं देवं नारायणं तथा । एकीभावेन पश्यन्तो मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥ ७०.४० ॥

Mereka yang memandang, dalam kesatuan (eka-bhāva), jalan yang selaras dengan Veda serta Dewa Nārāyaṇa, merekalah yang berbagian dalam mokṣa.

Verse 41

मां विष्णोर्व्यतिरिक्तं ये ब्रह्माणं च द्विजोत्तम । भजन्ते पापकर्माणस्ते यान्ति नरकं नराः ॥ ७०.४१ ॥

Wahai yang terbaik di antara para dvija, manusia yang berbuat dosa yang menyembahku sebagai terpisah dari Viṣṇu dan juga menyembah Brahmā, mereka pergi ke neraka.

Verse 42

ये वेदमर्गनिर्मुक्तास्तेषां मोहार्थमेव च । नयसिद्धान्तसंज्ञाभिर्मया शास्त्रं तु दर्शितम् ॥ ७०.४२ ॥

Bagi mereka yang menyimpang dari jalan Weda, demi menyingkirkan kebingungan mereka, aku menampakkan śāstra ini dengan sebutan ‘naya’ dan ‘siddhānta’.

Verse 43

पाशोऽयं पशुभावस्तु स यदा पतितो भवेत् । तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेदसंज्ञितम् ॥ ७०.४३ ॥

Inilah ‘ikatan’ (pāśa), yakni keadaan sebagai makhluk terbelenggu (paśu-bhāva). Ketika keadaan itu gugur, ajaran Pāśupata muncul dan disebut sebagai ‘Weda’.

Verse 44

वेदमूर्तिरहं विप्र नान्यशास्त्रार्थवादिभिः । ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदमनादिमत् । वेदवेद्योऽस्मि विप्रर्षे ब्राह्मणैश्च विशेषतः ॥ ७०.४४ ॥

Wahai brāhmaṇa, Aku berwujud sebagai Weda. Hakikat-Ku tidak sungguh dipahami oleh mereka yang hanya menafsirkan makna śāstra lain, dengan meninggalkan Weda yang tanpa awal. Wahai resi terbaik, Aku diketahui melalui Weda, terutama oleh para brāhmaṇa.

Verse 45

युगानि त्रीण्यहं विप्र ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । त्रयोऽपि सत्त्वादिगुणास्त्रयो वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥ ७०.४५ ॥

Wahai brāhmaṇa, Aku adalah tiga yuga; Aku adalah Brahmā dan juga Viṣṇu. Tiga guṇa—bermula dari sattva—tiga Weda, dan tiga api suci pun (ada) dalam-Ku.

Verse 46

त्रयो लोकास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयो वर्णास्तथैव च । सवनानि तु तावन्ति त्रिधा बद्धमिदं जगत् ॥ ७०.४६ ॥

Ada tiga dunia, tiga sandhyā, dan tiga varṇa pula. Savana pun sebanyak itu; alam semesta ini tersusun dan terikat dalam tatanan tiga serangkai.

Verse 47

य एवṃ वेत्ति विप्रर्षे परं नारायणं तथा । अपरं पद्मयोनिं तु ब्रह्माणं त्वपरं तु माम् । गुणतो मुख्यतस्त्वेक एवाहं मोह इत्युत ॥ ७०.४७ ॥

Wahai resi terbaik, siapa yang memahami demikian: Nārāyaṇa adalah Yang Mahatinggi, Brahmā yang lahir dari teratai berada di bawah-Nya, dan aku pun berada di bawah-Nya; dan bahwa pada hakikat utama hanya ada satu Realitas Tertinggi—ia disebut bebas dari delusi.