Adhyaya 14

Verse 1

सारस्वत उवाच । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे नगरे वामने पुरा । पुत्रशोकाभिसंतप्तो वसिष्ठो भगवानृषिः

Sārasvata berkata: Dahulu kala, di kota bernama Vāmana dalam mahākṣetra suci Vastrāpatha, Bhagavān Ṛṣi Vasiṣṭha, hangus oleh duka atas putranya, datang ke sana.

Verse 2

आजगाम तपस्तप्तुं स्वर्णरेखानदीतटे । ईशानकोणे नगरात्स्वर्णरेखानदीजले

Ia datang untuk bertapa di tepi Sungai Svarṇarekhā—di arah timur laut kota, dekat air sungai Svarṇarekhā.

Verse 3

स्नात्वा ध्यात्वा शिवं देवं मनसाऽचिन्तयद्यदा । तदा रुद्रः समायातस्त्रिनेत्रो वृषभध्वजः । महर्षे तव तुष्टोऽहं किं करोमि वदस्व तत्

Setelah ia mandi, bermeditasi, dan merenungkan Dewa Śiva dalam batinnya, maka Rudra pun datang—bermata tiga, berpanji lembu—seraya bersabda: “Wahai mahārṣi, Aku berkenan padamu; katakan, apa yang harus Kulakukan bagimu?”

Verse 4

वसिष्ठ उवाच । यदि तुष्टो महादेव वरो देयो ममाधुना । तदाऽत्र भवता स्थेयं यावदाचंद्रतारकम्

Vasiṣṭha berkata: “Wahai Mahādeva, jika Engkau berkenan, anugerahkanlah kini suatu anugerah kepadaku: bersemayamlah di sini selama bulan dan bintang masih bertahan—selama mereka ada.”

Verse 5

अत्र स्नानं करिष्यंति ये नराः पापकर्मिणः । तेषां पापक्षयो देव कर्तव्यो भवता सदा

Mereka yang berbuat dosa akan mandi suci di sini; wahai Dewa, semoga Engkau senantiasa melenyapkan dosa-dosa mereka.

Verse 6

नरा ये पापकर्माणः पूजयंति त्रिलोचनम् । तान्नरान्नय देवेश विमानैः शिवमंदिरम्

Bahkan orang yang bergelimang dosa—bila ia memuja Trilocana (Śiva)—wahai Penguasa para dewa, tuntunlah mereka dengan vimāna ke kediaman-kuil Śiva.

Verse 7

सारस्वत उवाच । तथेत्युक्ता हरो देवस्तत्रैवांतर धीयत । हिरण्यकशिपुं हत्वा नरसिंहो महाबलः । त्रैलोक्यमिंद्राय ददौ कालरुद्रं स्वयं ययौ

Sārasvata berkata: “Demikianlah.” Setelah disapa demikian, Dewa Hara lenyap di tempat itu juga. Setelah membunuh Hiraṇyakaśipu, Narasiṃha yang mahaperkasa menyerahkan tiga dunia kepada Indra, lalu sendiri berangkat menuju Kālarudra.

Verse 8

तदन्वये बलिर्जातः स चातीव बला धिकः । एकातपत्रां पृथिवीं बलिश्चक्रे बलाधिकः । अकृष्टपच्या सुजला धरित्री सस्यशालिनी

Dalam garis keturunan itu lahirlah Bali, amat perkasa. Bali yang unggul kekuatannya menjadikan bumi “di bawah satu payung”, yakni bersatu di bawah satu pemerintahan. Tanah berbuah tanpa dibajak, berair melimpah, dan kaya panen.

Verse 9

गन्धवंति च पुष्पाणि रसवंति फलानि च । आस्कन्धफलिनो वृक्षाः पुटके पुटके मधु

Bunga-bunga semerbak, dan buah-buahan penuh rasa. Pohon-pohon berbuah hingga ke batangnya, dan pada setiap rongga serta lubang terdapat madu.

Verse 10

चतुर्वेदा द्विजाः सर्वे क्षत्रिया युद्धकोविदाः । गोषु सेवापरा वैश्याः शूद्राः शुश्रूषणे रताः

Semua dwija menguasai keempat Weda; para Kṣatriya mahir dalam ilmu perang; para Vaiśya tekun dalam go-sevā, pelayanan kepada sapi; dan para Śūdra bersuka dalam pelayanan yang setia.

Verse 11

सदाचारा जनपदा ईतिव्याधिविवर्जिताः । हृष्टपुष्टजनाः सर्वे सदानंदाः सदोद्यताः

Kota-kota dan wilayah-wilayah itu berpegang pada sadācāra, bebas dari bencana dan penyakit. Semua orang berseri dan sehat—senantiasa bahagia dan senantiasa bersemangat.

Verse 12

कुंकुमागुरुलिप्तांगाः सुवेषाः साधुमंडिताः । दारिद्र्यदुःखमरणैर्विमुक्ताश्चिरजीविनः

Anggota tubuh mereka diolesi kumkuma dan kayu gaharu; mereka berbusana indah serta dihiasi kebajikan para sādhū. Bebas dari kemiskinan, duka, dan kematian sebelum waktunya, mereka berumur panjang.

Verse 13

दीपोद्द्योतितभूभागा रात्रावपि यथा दिने । विचरंति तथा मर्त्या देवा देवालये यथा

Tanah itu diterangi cahaya pelita, sehingga malam pun tampak seperti siang. Maka manusia berjalan bebas demikian, laksana para dewa bergerak di dalam devalaya, bait suci ilahi.

Verse 14

पृथिव्यां स्वर्गरूपायां राज्यं चक्रेऽसुरो बलिः । नित्यं विवाहवादित्रैर्नादितं भूपमंदिरम्

Di bumi yang telah menyerupai surga itu, Asura Bali memerintah kerajaannya. Istana raja setiap hari bergema oleh nada alat musik perayaan, laksana tabuh-tabuhan dalam upacara pernikahan.

Verse 15

धरित्रीं बुभुजे दैत्यो देवराजो यथा दिवि । देवेन्द्रो बलिना नित्यं यज्ञैः संतोषितस्तदा

Sang Daitya menikmati dan memerintah bumi sebagaimana raja para dewa menikmati surga. Pada masa itu, Devendra (Indra) senantiasa dipuaskan oleh Bali melalui yajña-yajña suci.

Verse 16

देवानां दानवानां च नास्ति युद्धं परस्परम् । एक एव महीपालो युद्धं नास्ति धरातले

Di antara para Deva dan Dānava tidak ada peperangan satu sama lain. Di bumi hanya ada satu penguasa; maka di muka dunia tiada perang sama sekali.

Verse 17

सपत्नककलिर्नाम नास्ति युद्धं हरेर्गजैः । न सर्प्पनकुलैर्नित्यं न बिडालैश्च मूषकैः

Permusuhan yang disebut ‘persaingan antar-istri’ pun tiada; tidak ada pertempuran antara singa dan gajah. Tiada pula pertikaian terus-menerus antara ular dan garangan, maupun antara kucing dan tikus.

Verse 18

मैत्रीभावं गतं सर्वं जगत्स्थावर जंगमम् । त्रैलोक्यभ्रमणं कृत्वा नारदो नंदने वने

Seluruh jagat—yang bergerak maupun tak bergerak—telah memasuki suasana persahabatan. Setelah mengembara di tiga loka, Nārada pun tiba di hutan Nandana.

Verse 19

गतो न पश्यते युद्धं त्रैलोक्ये सचराचरे । तावत्तस्योदरे पीडा महती समजायत

Walau ia berkeliling di tiga dunia, pada segala yang bergerak dan tak bergerak, ia tidak melihat perang di mana pun. Namun pada saat itu juga, timbullah nyeri besar di perutnya.

Verse 20

न मे स्नानादिना कार्यं तर्प्पणैः किं प्रयोजनम् । जपहोमादिना सर्वमन्यथा मम चेष्टितम्

Bagiku tidak ada perlunya mandi suci dan sejenisnya; apa gunanya persembahan air (tarpana)? Segala tindakan seperti japa, homa, dan lainnya bagiku telah menjadi sia-sia atau bertentangan dengan tujuannya.

Verse 21

तत्स्नानं यत्र युध्यन्ते गजा दंतविघट्टनैः । सा संध्या यत्र निहतैः कबन्धैर्भूर्विभूषिता

'Itulah mandi yang sesungguhnya,' di mana gajah-gajah bertarung dengan gading yang saling beradu. 'Itulah pemujaan senja (Sandhya),' di mana bumi dihiasi dengan batang tubuh tanpa kepala dari mereka yang terbunuh.

Verse 22

कुंतघातविनिर्भिन्नगजकुम्भोद्भवासृजा । तृप्यंति यत्र क्रव्यादास्तर्पणं तन्मम प्रियम्

Itulah persembahan air (tarpana) yang kusukai—di mana para pemakan daging dipuaskan oleh darah yang memancar dari pelipis gajah yang terbelah oleh hantaman tombak.

Verse 23

गजशीर्षैरगम्यास्ते निहताः क्षत्रिया रणे । स होमो यत्र हूयंते गजाश्च नरपुंगवाः

Para Ksatria yang terbunuh dalam pertempuran terbaring di tempat-tempat yang tak dapat dilalui karena tumpukan kepala gajah. 'Itulah homa,' di mana gajah dan manusia-manusia utama dipersembahkan ke dalam api (perang).

Verse 24

शब्दाग्नौ नारदस्यायं होमस्त्रै लोक्यविश्रुतः । छिन्नपादशिरोहस्तैरंतरांत्रविलबितैः

Dalam api kata-kata, 'homa' Narada ini menjadi terkenal di seluruh tiga dunia—(sebuah penglihatan) tentang kaki, kepala, dan tangan yang terputus, dengan usus yang bergelantungan di dalamnya.

Verse 25

यदर्च्यते भूमितलं तन्मे नित्यं सुरार्चनम् । किं देवैर्दिवि मे कार्यं किं मनुष्यैर्धरातले

Apa pun yang dipuja di permukaan bumi, itulah bagiku pemujaan para dewa setiap hari. Maka apa perluku para dewa di surga, dan apa perluku manusia di bumi?

Verse 26

पन्नगैः किं तु पाताले न युध्यन्ते परस्परम् । तथा करिष्ये देवेन्द्रादुपेन्द्राच्च धरातले

Bukankah para pannaga (makhluk ular) di Pātāla saling bertempur? Demikian pula, di bumi ini aku akan menantang Devendra (Indra) dan Upendra (Viṣṇu) sekaligus.

Verse 27

रसातलं बलिर्यातु सत्यमस्तु वचो मम । जीवितेनापि राज्येन यदा दामोदरं हरिम्

Biarlah Bali turun ke Rasātala; biarlah ucapanku menjadi benar. Sekalipun harus menebusnya dengan nyawa dan kerajaan—tatkala urusan Dāmodara Hari (Viṣṇu) tiba…

Verse 28

तोषयिष्यति यत्नेन तदेन्द्रोऽसौ भविष्यति । देवेन्द्रो वृत्रहा भूत्वा भ्रष्टराज्यो भविष्यति

Ia akan berusaha sungguh-sungguh untuk menyenangkan Tuhan; lalu dialah yang akan menjadi Indra. Namun Devendra, setelah menjadi pembunuh Vṛtra, akan kehilangan kedaulatannya.

Verse 29

यदा वस्त्रापथे गत्वा भवं भावेन पूजयेत् । सुराधिपस्तदा भूयो ब्रह्महत्याविवर्जितः

Ketika penguasa para dewa pergi ke Vastrāpatha dan memuja Bhava (Śiva) dengan bhakti yang tulus, maka ia kembali terbebas dari dosa brahma-hatyā.

Verse 30

अनेन मन्त्रजाप्येन स शांतोदरवे दनः । नारदो देवराजस्य समीपं सहसा ययौ

Dengan pengulangan japa mantra ini, batinnya menjadi tenteram. Lalu Nārada segera menghadap Raja para dewa (Indra).

Verse 31

सिंहासनं समारुह्य नन्दने संस्थितो हरिः । आस्ते परिवृतो देवेर्देवराजो महाबलः

Naik ke singgasana singa dan bersemayam di Taman Nandana, Hari—Raja para dewa yang perkasa—duduk dikelilingi para deva.

Verse 32

निरीक्षमाणो नृत्यन्तीं रंभां तां सुरसुन्दरीम् । आयांतं ददृशे देवो नारदं विस्मयान्वितः

Saat memandang Rambhā, bidadari surgawi itu menari, sang dewa (Indra) melihat Nārada datang mendekat dan dipenuhi rasa takjub.

Verse 33

अहो विरुद्धो भगवान्नारदो मयि दृश्यते । नृत्यते किं न वा नृत्ये गीयते किं न गीयते

Aduhai! Bhagavān Nārada tampak tidak berkenan kepadaku. Haruskah tidak ada tarian? Ataukah tidak boleh ada nyanyian?

Verse 34

वाद्यतां तालमानैः किं यावच्चिंतापरो हरिः । ऋषिः समागतस्तावज्जलाभ्युक्षणत त्परः

Apa guna musik bertala-berirama bila Hari (Indra) tenggelam dalam kecemasan? Sementara itu sang ṛṣi pun tiba, bersiap memercikkan air sebagai upacara penyambutan yang suci.

Verse 36

महर्षे स्वागतं तेऽद्य कुतो वाऽग म्यते त्वया । स्नाने संध्यार्चने होमे कुशलं तव विद्यते

Wahai Maharsi, selamat datang hari ini. Dari manakah engkau datang? Apakah engkau sejahtera dalam laku mandi suci, pemujaan sandhyā, dan persembahan homa?

Verse 37

इति प्रोक्तो विहस्याथ बभाषे नारदो हरिम् । यद्येतज्जायते मह्यं किमन्येन प्रयोजनम्

Setelah disapa demikian, Nārada tersenyum lalu berkata kepada Hari: “Jika hal ini sungguh terjadi bagiku, untuk apa lagi aku memerlukan yang lain?”

Verse 38

प्रेक्षणीकस्य ते स्थानं नाहं पश्यामि स्वर्पते । यावद्राज्यं बलेस्तावत्त्वया मे न प्रयोजनम्

Wahai Penguasa surga, aku tak melihat tempat bagimu untuk berdiri hanya sebagai penonton. Selama kerajaan Bali masih bertahan, dalam peran itu aku tak memerlukanmu.

Verse 39

आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे काल मानेन योजिताः । आहुत्या प्लाविता मेघा वर्षंति हृषिता भुवि

Dari Sang Surya dan seterusnya, semua graha bergerak menurut ukuran Kala. Dan awan, dipenuhi oleh ahuti persembahan, dengan sukacita menurunkan hujan ke bumi.

Verse 40

रोगादिमरणं नास्ति यमो धर्मेण पीडितः

Tiada kematian karena penyakit dan semacamnya; Yama pun tertahan, ditekan mundur oleh Dharma.

Verse 41

एकातपत्रां पृथिवीं बुभुजे स नराधिपः । त्रैलोक्यनाथेति महानृपेति संग्रामविद्याकुशलेति नित्यम् । त्रैलोक्यलक्ष्मीकुचकामुकेति संस्तूयते चारणबंदिवृन्दैः

Raja itu menikmati bumi di bawah satu payung, sebagai penguasa tunggal. Ia senantiasa dipuji oleh rombongan cāraṇa dan para bard: “Tuan tiga dunia”, “Maharaja agung”, “mahir dalam ilmu perang”, serta “kekasih pangkuan Śrī-Lakṣmī tiga dunia.”

Verse 42

ब्रह्मेति कृष्णेति हरेति भूमाविंद्रेति सूर्येति धनाधिपेति । देवारिनाथेति सुराधिपेति जेगीयते चारणबंदिवृन्दैः

Di bumi, rombongan cāraṇa dan para bard melagukan namanya sebagai: “Brahmā”, “Kṛṣṇa”, “Hari”, “Indra”, “Sūrya”, “Tuan kekayaan”, “Penakluk musuh para dewa”, dan “Pemimpin para dewa.”

Verse 43

युद्धं विना दैत्यगणा हसंति मत्ताः प्रमत्ताः करिणो नदंति । रथाधिरूढाः पुरुषा भ्रमंति सेनाधिपा स्त्रीषु गृहे रमंति

“Tanpa perang, kawanan daitya tertawa; gajah-gajah mabuk dan lalai meraung. Para lelaki yang menaiki kereta berkelana; dan para panglima bersenang di rumah bersama para wanita.”

Verse 44

यज्ञाग्निधूमेन नभो विराजते सुवर्णरूपा पृथिवी विराजते । शून्यं तु वेदैर्भुवनं च शोभते धिष्ण्यं बलेर्दैर्त्यैगणैश्च शोभते

“Langit berkilau oleh asap api yajña; bumi pun bersinar laksana emas. Namun dunia seakan hampa dari Weda; sedangkan singgasana raja Bali gemilang oleh kawanan daitya.”

Verse 45

बलिर्न जानाति सुराधिपं त्वां सुराश्च सर्वे बलियज्ञभोजिनः । त्वमेव तेऽरिं हृदि चिंतय स्वयं युक्तं तवेदं कथितं मयेति

“Bali tidak mengenalmu sebagai Penguasa para dewa, dan semua deva menikmati persembahan yajña Bali. Maka renungkanlah sendiri musuhmu di dalam hati; apa yang kukatakan ini sungguh patut bagimu.”

Verse 46

रंभा न राजते रंगे मेनका त्वां न मन्यते । तिलोत्तमापि मनुते बलिराजं सुरेश्वरम्

Rambhā tidak bersinar di panggung; Menakā pun tidak menganggap engkau sebagai yang tertinggi. Bahkan Tilottamā memandang Raja Bali sebagai Penguasa para dewa.

Verse 47

उर्वशी चैव तं याति सुकेशा सह भाषते । मञ्जुघोषा मुखं वक्त्रं कृत्वा त्वां न निरीक्षते

Urvaśī pergi kepadanya; Sukeśā berbicara dengannya. Mañjughoṣā memalingkan wajahnya dan tidak memandangmu.

Verse 48

पुलोमा पुलकोद्भेदं न करोति बलिं विना । पौलोमी पुरतो गत्वा बलिं स्तौति च मंथरा

Tanpa Bali, Pulomā pun tidak menampakkan getar sukacita. Paulomī maju ke hadapan dan memuji Bali; demikian pula Mantharā.

Verse 49

नारदः पर्वतश्चैव हाहा हूहूश्च तुंबुरुः । बलिराज्यं प्रशंसंति रुद्रस्याग्रे मया श्रुतम्

Nārada, Parvata, Hāhā, Hūhū, dan Tumburu memuji kedaulatan Raja Bali—demikianlah aku mendengarnya di hadapan Rudra.

Verse 50

आज्याहुतीभिः सन्तुष्टा ऋषयो ब्रह्मसद्मनि । ब्रह्मणोऽग्रे प्रशंसंति तदेवं कथितं मया

Dipuas-kan oleh persembahan ghee, para ṛṣi di kediaman Brahmā memuji dia di hadapan Brahmā. Demikianlah telah kukisahkan.

Verse 51

बृहस्पतिर्यदाचष्टे न तद्वाच्यं मया तव । इंद्राणी बलिनं मत्वा बलिं चित्रेषु पश्यति

Apa yang dinyatakan Bṛhaspati bukanlah sesuatu yang patut kukatakan kepadamu. Indrāṇī, mengira Bali sebagai mahaperkasa, memandang Bali dalam lukisan-lukisan.

Verse 52

अनेन वाक्येन सुराधिपस्तु चचाल कोपावरितस्तदानीम् । गजेति वज्रेति जगाद सूतं समानयासिं कवचं रथं च

Mendengar kata-kata itu, penguasa para dewa terguncang dan saat itu juga diselimuti amarah. Ia berkata kepada sais, “Bawalah gajah dan vajra; bawalah pula pedangku, zirah, dan keretaku.”

Verse 53

रथेन सूर्यो मरुतो गजेन वृषेण रुद्रो महिषेण सौरिः । वाद्यंतु वाद्यानि रणाय मेऽद्य चण्डी गणेशास्त्वरिताः प्रयातु

Biarlah Sūrya datang dengan kereta; para Marut dengan gajah; Rudra dengan lembu jantan; dan Sauri dengan kerbau. Hari ini, bunyikanlah alat-alat perang untuk pertempuranku, dan biarlah Caṇḍī serta para Gaṇeśa berangkat dengan segera.

Verse 54

दृष्ट्वा सुरेन्द्रं संक्रुद्धं बृहस्पतिरुदारधीः । ऋषिमध्ये गतो विद्वान्बभाषे समयोचितम्

Melihat Indra murka, Bṛhaspati yang berhati luhur—sang bijaksana—pergi ke tengah para ṛṣi dan mengucapkan kata-kata yang sesuai dengan saat itu.

Verse 55

सामाद्या नीतयः प्रोक्ताश्चतस्रो मनुना पुरा । सामसाध्येषु कार्येषु दण्डस्तेन न पात्यताम्

Dahulu Manu mengajarkan empat kebijakan yang bermula dari sāma (pendamaian). Maka, dalam urusan yang dapat diselesaikan dengan sāma, janganlah hukuman (daṇḍa) digunakan.

Verse 56

अतो ह्युपेन्द्र्माहूय मंत्रयन्तु सुरोत्तमाः । तदधीनं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

Maka, setelah memanggil Upendra, hendaklah para dewa yang utama bermusyawarah; sebab seluruh jagat—tiga alam beserta yang bergerak dan tak bergerak—bergantung kepadanya.

Verse 57

विनष्टेषु च कार्येषु तस्य वाच्यं शुभाशुभम् । स एव प्रथमं गच्छेत्पृथिव्यां स्वार्थसिद्धये

Bila segala usaha hancur, hendaklah disampaikan kepadanya apa yang suci dan apa yang tidak suci; dan demi tercapainya maksudnya sendiri, hendaklah ia terlebih dahulu berangkat ke bumi.

Verse 58

तथेति देवैर्विज्ञप्तस्तथा चक्रे सुरेश्वरः । मन्दरेऽथ गिरौ विष्णुः सत्यलोकात्समागतः

Dipermohon demikian oleh para dewa, Penguasa para dewa menyetujui, berkata “Tathāstu—demikianlah,” lalu bertindak sesuai. Kemudian di Gunung Mandara, Viṣṇu tiba, datang dari Satyaloka.

Verse 59

ऋषयस्तत्र ते यांतु समानेतुं जनार्द्दनम् । इत्युक्तो नारदः स्वर्गात्स्नातुं प्राप्तः स मन्दरे

“Biarlah para ṛṣi pergi ke sana untuk menjemput Janārdana.” Demikian diperintahkan, Nārada turun dari surga dan tiba di Mandara untuk mandi suci.

Verse 60

गौतमोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कश्यपः । जमदग्निर्वसिष्ठश्च संप्राप्ता हरिमन्दिरे

Gautama, Atri, Bharadvāja, Viśvāmitra, dan Kaśyapa—bersama Jamadagni serta Vasiṣṭha—tiba di bait suci Hari.

Verse 61

गिरौ गंगा जले स्नानं संध्यां चक्रे स नारदः । यावदास्ते तदा हृष्टा वालखिल्या महर्षयः

Di atas gunung, Nārada mandi suci dalam air Gaṅgā dan menunaikan upacara Sandhyā. Selama ia tinggal di sana, para maharsi Vālakhilya pun bersukacita.

Verse 62

विनयेनाभिवाद्याथ कथयामास नारदः । ऋषयो मन्दरे प्राप्ता विष्णुं नेतुं सुरालये

Dengan rendah hati memberi hormat, Nārada berkata: “Para resi telah tiba di Mandara untuk menuntun Viṣṇu menuju kediaman para dewa.”

Verse 63

ऋषयो दर्शनं कर्त्तुं भवतामपि युज्यते । तदेतद्वचनं श्रुत्वा हर्षितास्ते महर्षयः

“Patut pula bagi kalian untuk pergi dan memperoleh darśana para resi.” Mendengar sabda itu, para maharsi tersebut pun bergembira.

Verse 64

अंगुष्ठपर्वमात्रांस्तान्वामनान्हरिमन्दिरे । गतान्गंगाजले स्नातुं वालखिल्यान्पुरो हरिः

Hari berjalan mendahului para Vālakhilya yang bertubuh kerdil—sekecil ruas sendi ibu jari—yang telah berangkat dari kuil Hari untuk mandi di air Gaṅgā.

Verse 65

जहास वामनान्सर्वान्भाविकार्यबलात्ततः । ब्रह्मपुत्रा वालखिल्याः सर्वे ते शंसितव्रताः

Kemudian, terdorong oleh kekuatan peristiwa yang akan terjadi, ia tertawa atas semua resi kerdil itu. Para Vālakhilya itu adalah putra-putra Brahmā, semuanya termasyhur karena tapa dan vrata yang dipuji.

Verse 66

लज्जान्विताः क्रोधपरा उच्चैरूचुः परस्परम् । केनापि देवकार्येण वामनोऽयं भविष्यति

Dipenuhi rasa malu dan digerakkan oleh amarah, mereka berseru keras satu sama lain: “Dengan tugas ilahi apakah ia akan menjadi Vāmana (kerdil)?”

Verse 67

ऋषिभिर्वि ष्णुना सर्वे प्रतिबोध्य प्रसादिताः । भाग्यमोक्षः कदा विष्णोर्भविष्यति तदुच्यताम्

Setelah semuanya diajar dan ditenteramkan dengan anugerah oleh Viṣṇu bersama para ṛṣi, mereka berkata: “Wahai Viṣṇu, kapankah mokṣa yang telah ditakdirkan akan tercapai? Mohon nyatakan.”

Verse 68

प्रभासादधिकं क्षेत्रं यदा वस्त्रापथं भवेत् । भविष्यति तदा वृद्धिर्ध्रुवमण्डलव्यापिनी । तथा वस्त्रापथं क्षेत्रं भविष्यति यवाधिकम्

Ketika Vastrāpatha menjadi kṣetra suci yang lebih agung daripada Prabhāsa, maka pertambahan kemuliaannya pasti meresap ke seluruh cakrawala langit. Demikianlah kṣetra suci Vastrāpatha akan kian berlimpah dan termasyhur.

Verse 69

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं दोषमुक्तो भविष्यति । असाध्यसाधनी शक्तिर्भविष्यति स्थिरा तव

Dengan memandang Dewa Someśvara, seseorang menjadi bebas dari cela. Dan bagimu akan bangkit suatu śakti yang teguh—mampu menuntaskan bahkan yang tampak mustahil.

Verse 70

वस्त्रापथे सोमनाथं यः पश्यति स पश्यति । इन्द्रोपेन्द्रौ समालिंग्याथासीनौ तौ वरासने

Ia yang memandang Somanātha di Vastrāpatha, sungguh memandang (Kenyataan Tertinggi). Di sana ia pun melihat Indra dan Upendra, saling berpelukan, duduk di atas singgasana yang mulia.

Verse 71

विष्णुरुवाच । किं ते कार्यं देवराज तदवश्यं करोम्यहम्

Viṣṇu bersabda: “Wahai Raja para dewa, apakah keperluanmu? Itu pasti akan Kuperbuat dan Kusempurnakan.”

Verse 72

इन्द्र उवाच । हिरण्यकशिपोर्वंशे बलिर्दैत्यो महा बलः । तेनेदं सकलं व्याप्तं देवा यज्ञभुजः कृताः

Indra berkata: “Dalam garis keturunan Hiraṇyakaśipu ada Bali, seorang Daitya yang amat perkasa. Olehnya seluruh wilayah ini dikuasai, dan para dewa tinggal menjadi sekadar ‘pemakan persembahan yajña’, kehilangan kedaulatan.”

Verse 73

देवलोके भूमिलोको गतः सर्वोऽपि केशव । यावन्नो विकृतिं याति पूर्ववैरमनुस्मरन् । भ्रष्टराज्यो बलिस्तावत्पातालमधितिष्ठतु

Wahai Keśava, seakan-akan dunia bumi telah masuk ke wilayah para dewa. Selama ia—mengingat permusuhan lama—tidak jatuh pada kebengkokan batin terhadap kami, biarlah Bali yang kehilangan kerajaan berdiam di Pātāla.

Verse 74

सूर्यसोमान्वये कश्चिद्राजा भवतु भूतले

Semoga di bumi bangkit seorang raja dari garis keturunan Surya–Candra (Surya–Soma).

Verse 75

सारस्वत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वयं संचिन्त्य चेतसा । तथा करिष्ये तं प्रोच्य मुनीन्प्राह जनार्दनः

Sārasvata berkata: Mendengar ucapan itu, Janārdana merenung dalam batinnya; lalu menjawab, “Demikian akan Kulakukan,” kemudian beliau menyapa para resi.

Verse 76

ऋषयस्तत्र गच्छंतु कारयन्तु महामखम् । अहं तत्रागमिष्यामि साधयिष्यामि तं बलिम्

Biarlah para resi pergi ke sana dan menyelenggarakan Mahāmakha-yajña yang agung. Aku pun akan datang ke sana dan menundukkan Bali serta menuntaskan tugas itu.

Verse 77

इत्युक्ता मुनयः सर्वे गतास्ते यज्ञमण्डपे । द्वादशाहो महायज्ञः प्रारब्धः सर्वदक्षिणः

Setelah demikian diseru, semua muni pun pergi ke paviliun yajña. Di sana dimulailah Mahāyajña selama dua belas hari, lengkap dengan segala dakṣiṇā dan persembahan yang semestinya.

Verse 78

सुराष्ट्रदेशं विख्यातं क्षेत्रं वस्त्रापथं नृप । तस्य दक्षिणदिग्भागे बलेः सिद्धं महापुरम्

Wahai Raja, di negeri Surāṣṭra yang termasyhur terdapat kṣetra suci bernama Vastrāpatha. Di bagian selatannya berdiri mahāpura Bali yang telah sempurna dan teguh berdiri.

Verse 79

क्षेत्राद्बहिः समारब्धो यज्ञः सर्वस्वदक्षिणः । शुक्रेणामन्त्रिताः सर्वे मुनयो यज्ञकर्मणि । अतिहृष्टो बलिर्यज्ञे ददौ दानान्यनेकधा

Di luar batas kṣetra, yajña pun dimulai dengan seluruh harta dipersembahkan sebagai dakṣiṇā. Atas undangan Śukra, semua muni dipanggil untuk menjalankan ritus yajña. Bali yang amat bersukacita pun menganugerahkan sedekah dalam banyak cara.

Verse 80

स्वर्णपात्रेषु सर्वेषु दीयते भोजनं बहु । अतिथिर्ब्राह्मणो विद्वान्सर्वस्वेनापि पूज्यते । दानाद्यज्ञो भवेत्पूर्णो दानहीनो वृथा भवेत्

Dalam bejana-bejana emas, makanan berlimpah disajikan. Tamu brāhmaṇa yang berilmu patut dimuliakan walau dengan seluruh harta. Yajña menjadi sempurna oleh dāna; tanpa dāna, yajña menjadi sia-sia.

Verse 81

एतस्मिन्नेव काले तु विष्णुर्वामनतां गतः । मध्यदेशे चतुर्वेदो ब्राह्मणस्तीर्थयात्रिकः । महोदरो ह्रस्वभुजः खञ्जपादो महाशिराः

Pada saat itu juga, Viṣṇu mengambil wujud Vāmana. Di Madhyadeśa Ia tampak sebagai brāhmaṇa peziarah, mahir dalam keempat Veda—berperut buncit, berlengan pendek, berkaki pincang, dan berkepala besar.

Verse 82

महाहनुः स्थूलजंघः स्थूलग्रीवोऽतिलंपटः । श्वेतवस्त्रो बद्धशिखश्छत्रोपानत्कमण्डलून्

Rahangnya menonjol, betisnya tebal, lehernya besar, dan rupanya tampak sangat canggung. Ia mengenakan pakaian putih, rambut disanggul, serta membawa payung, sandal, dan kamaṇḍalu (kendi air suci).

Verse 83

द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि बभ्राम स महीतले । सुराष्ट्रदेशे संप्राप्तः क्षेत्रे वस्त्रापथे द्विजः

Untuk menyaksikan banyak tīrtha, ia mengembara di muka bumi. Lalu brāhmaṇa itu tiba di negeri Surāṣṭra, pada kawasan suci Vastrāpatha.

Verse 84

स्वर्णरेखा नदीतीरे चिंतयामास वामनः । प्रथमं किं भवं दृष्ट्वा यामि सोमेश्वरं शिवम्

Di tepi sungai Svarṇarekhā, Vāmana merenung: “Setelah terlebih dahulu melihat Bhava, haruskah aku pergi kepada Someśvara—Śiva?”

Verse 85

अथ सोमेश्वरं पूज्य पश्चाद्यास्यामि मन्दरम् । इति चिन्तापरो भूत्वा कृत्यं सञ्चिन्त्य चेतसा । अत्र स्थितः सोमनाथं पूजयिष्यामि निश्चितम्

“Pertama-tama aku akan memuja Someśvara; sesudah itu aku akan pergi ke Mandara.” Demikian ia tenggelam dalam perenungan, menimbang kewajiban dalam hati, lalu berketetapan: “Tinggal di sini, aku pasti akan memuja Somanātha.”

Verse 86

वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवं सोमेश्वरं वृथा । पूजयंति जना नित्यं तथा कार्यं मया धुवम्

Di mahākṣetra Vastrāpatha, orang-orang setiap hari memuja Bhava—Someśvara, namun tanpa pengertian yang benar pemujaan itu menjadi sia-sia. Karena itu, hal ini sungguh harus kulakukan dengan cara yang tepat dan bermakna.

Verse 87

देशानामुत्तमो देशो गिरीणामुत्तमो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं नदीनामुत्तमा सरित्

Di antara segala negeri, inilah negeri yang terbaik; di antara gunung-gunung, inilah gunung yang tertinggi. Di antara kṣetra suci, inilah kṣetra yang paling utama; dan di antara sungai-sungai, inilah aliran yang terdepan.

Verse 88

दिव्यं वनं वनानां तु देवानामुत्तमो भवः । यदा सोमेश्वरो देवो भूमिं भित्त्वा भविष्यति

Inilah hutan ilahi—yang terbaik di antara segala rimba; dan di antara para dewa, Bhava (Śiva) adalah yang tertinggi. Tatkala dewa Someśvara membelah bumi dan menampakkan diri (di sini)…

Verse 89

तदाम्रमण्डले दिव्यं क्षेत्रमेतद्यवाधिकम् । चैत्र शुक्लचतुर्दश्यामग्निसाधनतत्परः

Maka, di dalam lingkaran kebun mangga itu, kṣetra ilahi ini menjadi semakin unggul. Pada hari keempat belas paruh terang bulan Caitra, dengan tekun menjalani disiplin tapa-ritus api…

Verse 90

ऊर्ध्वबाहुः सूर्यकाले भवं तावत्स पश्यति । मध्यंदिनं परं याते दिननाथे विलंबिते

Dengan kedua lengan terangkat pada saat matahari terbit, ia memandang Bhava (Śiva) selama itu. Ketika tengah hari telah lewat dan sang penguasa siang, Surya, melanjutkan perjalanannya dengan lamban…

Verse 91

अग्नि तापांगसंतप्तस्तावत्पश्यति शंकरम् । सोमनाथं शिवं शांतं सर्वदेवनमस्कृतम् । अर्घ्येण पुष्पमिश्रेण जलमिश्रेण भामिनि

Dengan anggota tubuh yang hangus oleh panasnya api, ia kemudian memandang Shankara—Somanatha, Shiva yang tenang, yang dipuja oleh semua dewa. Dengan air arghya yang dicampur dengan bunga dan persembahan air, Wahai wanita cantik...

Verse 92

सारस्वत उवाच । भूमिं भित्त्वाथ देवेशः स्वयं सोमेश्वरः स्थितः । लिंगरूपो महादेवो यावदाब्रह्मवासरम्

Sarasvata berkata: Setelah membelah bumi, Dewa para dewa—Someshvara sendiri—berdiri tegak. Mahadeva tetap dalam wujud Lingga hingga hari Brahma (akhir zaman kosmik).

Verse 93

सोमेश्वर उवाच । सिद्धस्त्वं मत्प्रसादेन कार्यं सिद्धं भविष्यति । इत्युक्तो वामनो देवं प्रत्युवाच महेश्वरम्

Someshvara bersabda: 'Berkat karunia-Ku engkau telah berhasil; tujuanmu akan tercapai.' Demikian disapa, Vamana menjawab kepada Dewa Maheshvara.

Verse 94

वामन उवाच । यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम । तदाऽत्र लिंगे स्थातव्यमस्तु दिव्यं पुरो मम

Vamana berkata: 'Jika Engkau berkenan, O Mahadeva, dan jika anugerah akan diberikan kepadaku—maka tinggallah di sini dalam Lingga ini, sebagai kehadiran ilahi di depan kotaku.'

Verse 95

यस्तु स्वायंभुवं लिंगं वामने नगरे मम । पूजयिष्यति ब्रह्मघ्नो गोघ्नो वा बालघातकः

Siapapun yang akan memuja Lingga yang muncul dengan sendirinya (Svayambhu) di kotaku Vamana—bahkan pembunuh seorang Brahmana, pembunuh sapi, atau orang yang telah membunuh seorang anak...

Verse 96

गुरुद्रोही स्वर्णचोरो मुच्यते सर्वपातकैः । निर्दोषः पूजयेद्यस्तु सकृत्सोमेश्वरं हरम्

Bahkan pengkhianat guru dan pencuri emas pun dibebaskan dari segala dosa. Dan siapa pun yang dengan hati tanpa tipu daya memuja Someśvara—Hara (Śiva)—walau sekali,

Verse 97

मृतो विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः । संस्तूयमानो दिक्पालैर्यातु स्वर्गे शिवालये

Sesudah wafat, semoga ia menaiki vimāna surgawi, dikelilingi para bidadari; dipuji para penjaga penjuru, semoga ia menuju surga—ke kediaman Śiva.

Verse 98

ब्रह्मलोकमतिक्रम्य रुद्रलोके स गच्छतु । तथेत्युक्त्वा सोमनाथस्तत्रैवान्तरधीयत

“Melampaui bahkan Brahmaloka, biarlah ia pergi ke alam Rudra.” Setelah berkata, “Tathāstu—demikianlah,” Somnātha lenyap di tempat itu juga.

Verse 99

प्रकाश्य वामनो लिगं सोमनाथं स्वयंभुवम् । प्राप्तज्ञानो लब्धवृद्धिर्ययौ द्रष्टुं भवं हरम्

Setelah menyingkap liṅga Somnātha yang Svayambhū (terlahir sendiri), brāhmaṇa Vāmana—kini beroleh pengetahuan sejati dan pertumbuhan rohani—berangkat untuk memandang Bhava, Sang Hara (Śiva).

Verse 100

गंगाद्याः सरितः सर्वाः स्वर्णरेखाजले स्थिताः । एतां सोमेश्वरोत्पत्तिं ये शृण्वंति नराः स्त्रियः । सर्वपापक्षयस्तेषां जायते नात्र संशयः

Semua sungai—mulai dari Gaṅgā—hadir dalam air Sungai Svarṇarekhā. Para pria dan wanita yang mendengar kisah asal-mula Someśvara ini, dosa-dosa mereka lenyap seluruhnya; tiada keraguan akan hal itu.