Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 55

Devanagari script

अयमात्मा प्रियो बंधुरयमात्मा महद्धनम् । धमार्थकाममोक्षाणामयमात्मार्जकः परः

Transliteration

ayamātmā priyo baṃdhurayamātmā mahaddhanam | dhamārthakāmamokṣāṇāmayamātmārjakaḥ paraḥ

Translation

Diri (ātman) inilah kerabat terkasih; diri inilah harta agung. Diri inilah sarana tertinggi untuk meraih dharma, artha, kāma, dan mokṣa.

Word by Word

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन

• आत्मा: self
• आत्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• प्रियः: dear
• प्रियः: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (आत्मा)

• बन्धुः: kinsman, friend
• बन्धुः: Predicate (सम्बन्ध/विधेय)
• Type: Noun
• Root: बन्धु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय (predicate noun)

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• आत्मा: self
• आत्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• महत्: great
• महत्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (धनम्)

• धनम्: wealth
• धनम्: Predicate (सम्बन्ध/विधेय)
• Type: Noun
• Root: धन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय

• धर्मार्थकाममोक्षाणाम्: of dharma, artha, kāma, and mokṣa
• धर्मार्थकाममोक्षाणाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: धर्म + अर्थ + काम + मोक्ष (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), बहुवचन; द्वन्द्व-समास (चतुर्वर्गः)

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• आत्मार्जकः: the supreme earner/provider (for oneself)
• आत्मार्जकः: Predicate (सम्बन्ध/विधेय)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् + अर्जक (प्रातिपदिक; अर्ज् धातु + ण्वुल्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (आत्मा एव अर्जकः/आत्मनः अर्जकः)

• परः: supreme, highest
• परः: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (आत्मार्जकः)

Speaker

Pārāvatī (female pigeon) to her mate (pārāvata) within Skanda’s narration to Agastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and ṛṣis (frame)

Visual Art Cues

Scene: The pigeons appear small against a vast, serene sky; a symbolic inner light (jyoti) subtly surrounds the speaking bird, indicating the ‘self’ as treasure and means. The nest, wealth, and companions are shown as secondary, fading motifs.

Characters & Entities

• Kāśī
• Dharma
• Artha
• Kāma
• Mokṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The self (life) is the indispensable instrument for pursuing the four puruṣārthas; safeguarding it supports both worldly duty and the path to mokṣa.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is embedded in the Kāśī Khaṇḍa’s celebration of Kāśī, where ethical teaching reinforces the higher goal of liberation associated with the sacred city.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a doctrinal statement about the puruṣārthas and the primacy of preserving life.