Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 72

Devanagari script

अग्निबिंदुरुवाच । विष्णो कियत्परीमाणा पुण्यैषा मणिकर्णिका । ब्रूहि मे पुंङरीकाक्ष नत्वत्तस्तत्त्ववित्परः

Transliteration

agnibiṃduruvāca | viṣṇo kiyatparīmāṇā puṇyaiṣā maṇikarṇikā | brūhi me puṃṅarīkākṣa natvattastattvavitparaḥ

Translation

Agnibindu berkata: “Wahai Viṣṇu, seberapa luas Maṇikarṇikā yang amat penuh pahala ini? Terangkan kepadaku, wahai Yang Bermata Teratai; tiada yang lebih mengetahui tattva selain Engkau.”

Word by Word

• अग्निबिन्दुः: Agnibindu
• अग्निबिन्दुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अग्निबिन्दु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; वक्ता (speaker)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Speech verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• विष्णो: O Viṣṇu
• विष्णो: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; संबोधन विभक्ति (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• कियत्: how much; what (extent)
• कियत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कियत् (प्रातिपदिक)
• Form: प्रश्नवाचक-विशेषण; नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-रूप (contextual); प्रथमा विभक्ति, एकवचन; परिमाण-विशेषण (how much)

• परिमाणा: measure; extent
• परिमाणा: Karta (Predicate noun/विधेय)
• Type: Noun
• Root: परिमाण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; (परिमाणम् इत्यर्थे स्त्रीरूप-प्रयोगः)

• पुण्या: holy; meritorious
• पुण्या: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• एषा: this
• एषा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• मणिकर्णिका: Maṇikarṇikā
• मणिकर्णिका: Karta (Subject complement/विधेय)
• Type: Noun
• Root: मणिकर्णिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; तीर्थ-नाम

• ब्रूहि: tell
• ब्रूहि: Kriya (Command/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), परस्मैपद; मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन

• मे: to me
• मे: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी-एकवचन (Genitive/Dative enclitic); अत्र चतुर्थी (to me)

• पुण्डरीकाक्ष: O lotus-eyed one
• पुण्डरीकाक्ष: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पुण्डरीकाक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; संबोधन विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः—पुण्डरीक-आक्षः (one whose eyes are like lotuses)

• नत्वा: having bowed
• नत्वा: Kriya (पूर्वक्रिया/Adverbial action)
• Type: Verb
• Root: नम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त; नम्-धातोः (having bowed)

• त्वत्तः: from you
• त्वत्तः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/सर्वनाम; पञ्चमी विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन

• तत्त्ववित्: knower of truth
• तत्त्ववित्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तत्त्वविद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः—तत्त्वं वेत्ति इति (knower of truth)

• परः: supreme; excellent
• परः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण (श्रेष्ठ/उत्तम)

Speaker

Agnibindu

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Maṇikarṇikā

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Audience; internal listener is Viṣṇu being addressed

Visual Art Cues

Scene: The sage addresses Viṣṇu with folded hands, pointing toward the bustling yet sacred Maṇikarṇikā sector—river steps, pilgrims, priests—seeking the exact sacred boundary.

Characters & Entities

• Agnibindu
• Viṣṇu
• Puṇḍarīkākṣa
• Maṇikarṇikā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places have defined spiritual geographies, and learning them from authoritative sources is part of tīrtha-dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Maṇikarṇikā Tīrtha in Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual; this verse initiates a doctrinal-geographical inquiry into the tīrtha’s extent.