Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 3

Devanagari script

तदेतत्क्षेत्रमापूर्य स्थितं सर्वगमप्यहो । किमन्यत्र न शक्तोसौ जंतून्मोचयितुं भवात्

Transliteration

tadetatkṣetramāpūrya sthitaṃ sarvagamapyaho | kimanyatra na śaktosau jaṃtūnmocayituṃ bhavāt

Translation

Dia Yang Tertinggi itu bersemayam di sini, memenuhi kṣetra suci ini—meski Ia meliputi segalanya. Maka mengapa, jika ditanya, Ia tidak mampu di tempat lain membebaskan makhluk dari bhava (kelahiran-ulang)?

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Sambandha (Deictic/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; निर्देशार्थ

• एतत्: this
• एतत्: Sambandha (Deictic/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; निर्देशार्थ

• क्षेत्रम्: sacred field/place
• क्षेत्रम्: Karta (Topic/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन

• आपूर्य: having pervaded/filling
• आपूर्य: Kriya (पूर्वकालिक क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ+पूर् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund); “having filled/pervaded”

• स्थितम्: abiding
• स्थितम्: Kriya (State predicate/अवस्था)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) → स्थित (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; “standing/abiding”

• सर्वगम्: all-pervading
• सर्वगम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्वग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; “all-pervading”

• अपि: even, also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/समुच्चयार्थ (also/even)

• अहो: ah! indeed
• अहो: Sambandha (Exclamation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अहो (अव्यय)
• Form: अव्यय; विस्मयादिबोधक (interjection)

• किम्: why? what?
• किम्: Sambandha (Interrogative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; प्रश्नार्थक

• अन्यत्र: elsewhere
• अन्यत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (elsewhere)

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation)

• शक्तः: able
• शक्तः: Kriya (Predicate adjective/विशेष्य-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शक्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; “able”

• असौ: that one (Bhava)
• असौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: असद्/असौ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; निर्देशार्थ

• जन्तून्: creatures, beings
• जन्तून्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जन्तु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया बहुवचन

• मोचयितुम्: to liberate
• मोचयितुम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु) + णिच्
• Form: णिच्-प्रयोजक (causative) + तुमुनन्त (infinitive); “to cause to be released”

• भवात्: from Bhava (Śiva)
• भवात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: भव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; पञ्चमी एकवचन (ablative singular); “from Bhava (Śiva)”

Speaker

Skanda (continuing instruction to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Agastya

Visual Art Cues

Scene: A contemplative ‘question’ moment: Skanda indicates the kṣetra filled with the Supreme; sages show inquisitive expressions; background shows Kāśī’s sacred field as a luminous mandala overlaying the city/river, suggesting omnipresence concentrated.

Characters & Entities

• Avimukta-kṣetra (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It raises the theological question behind kṣetra-māhātmya: how a universal Divine is specially accessible in a holy place.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Avimukta-kṣetra within Kāśī is implied as the ‘kṣetra’ uniquely associated with liberation.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it introduces a doctrinal inquiry that the subsequent verses address.