Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 8

Devanagari script

स निशम्य वचस्तस्य उत्थितः परमेश्वरः । समुद्गिरन् स लोकांस्त्रीन् ग्रस्तान् कल्पक्षये तदा

Transliteration

sa niśamya vacastasya utthitaḥ parameśvaraḥ | samudgiran sa lokāṃstrīn grastān kalpakṣaye tadā

Translation

Mendengar ucapannya, Sang Parameśvara pun bangkit; dan pada saat pralaya di akhir kalpa, Ia memuntahkan kembali tiga dunia yang dahulu telah ditelan-Nya.

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)

• निशम्य: having heard
• निशम्य: Kriya (Prior action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शम् (धातु) + नि- (उपसर्ग)
• Form: क्त्वा-प्रत्यय (अव्ययभाव), पूर्वकालिक क्रिया (Gerund/absolutive: ‘having heard’)

• वचः: speech / words
• वचः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन (Neuter, Accusative, Singular)

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Genitive, Singular)

• उत्थितः: arose / stood up
• उत्थितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + उत्- (उपसर्ग)
• Form: क्त-प्रत्यय (भूतकृदन्त), कर्तरि; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Past active participle; Masculine, Nominative, Singular)

• परमेश्वरः: the Supreme Lord
• परमेश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: परम + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)

• समुद्गिरन्: uttering / spewing forth
• समुद्गिरन्: Kriya (Concurrent action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गॄ (धातु) + सम्-उद्- (उपसर्ग)
• Form: शतृ-प्रत्यय (वर्तमान कृदन्त), कर्तरि; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Present active participle; Masculine, Nominative, Singular)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); पुनरुक्ति-प्रयोग (resumptive)

• लोकान्: worlds
• लोकान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन (Masculine, Accusative, Plural)

• त्रीन्: three
• त्रीन्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण—लोकान् (Masculine, Accusative, Plural)

• ग्रस्तान्: swallowed / engulfed
• ग्रस्तान्: Karma (Object qualifier/कर्म)
• Type: Verb
• Root: ग्रस् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्यय (भूतकृदन्त), कर्मणि/भावे; पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन (Past passive participle; Masculine, Accusative, Plural)

• कल्पक्षये: at the end of the aeon
• कल्पक्षये: Adhikarana (Time-location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कल्प + क्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन (Masculine, Locative, Singular)

• तदा: then
• तदा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

Speaker

Unknown (contextual narrator in Revā Khaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: river

Skanda Dialogue

Listener: Sages / audience of tīrtha-kathā

Visual Art Cues

Scene: The Supreme Lord rises from stillness; from His mouth/breath He expels the swallowed three worlds—depicted as three layered spheres or planes emerging from a luminous form over pralaya waters.

Characters & Entities

• Parameśvara
• Śiva
• Three worlds (trailokya)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Lord is both the dissolver and restorer of the cosmos; surrender to Parameśvara brings confidence amid worldly endings and renewals.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse is cosmological rather than local; within Revā Khaṇḍa it frames the sacred geography that follows around the Revā (Narmadā) region.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse establishes Śiva’s supreme agency rather than a rite.