Adhyaya 60

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । भूयोऽप्यहं प्रवक्ष्यामि आदित्येश्वरमुत्तमम् । सर्वदुःखहरं पार्थ सर्वविघ्नविनाशनम्

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: Wahai putra Pṛthā, aku akan kembali menguraikan Ādityeśvara yang Mahautama, penghapus segala duka dan pemusnah setiap rintangan.

Verse 2

आयुःश्रीवर्द्धनं नित्यं पुत्रदं स्वर्गदं शिवम् । यस्य तीर्थस्य चान्यानि तीर्थानि कुरुनन्दन

Wahai kebanggaan Kuru, tīrtha itu senantiasa menambah usia dan kemakmuran; menganugerahkan putra serta surga, dan penuh keberkahan. Di dalamnya pun seakan berhimpun tīrtha-tīrtha lainnya.

Verse 3

नालभन्त श्रियं नाके मर्त्ये पातालगोचरे । कुरुक्षेत्रं गया गङ्गा नैमिषं पुष्करं तथा

Baik di surga, di dunia fana, maupun di alam bawah, tidak diperoleh kemuliaan rohani seperti itu; bahkan Kurukṣetra, Gayā, Gaṅgā, Naimiṣa, dan Puṣkara pun tak menyamainya.

Verse 4

वाराणसी च केदारं प्रयागं रुद्रनन्दनम् । महाकालं सहस्राक्षं शुक्लतीर्थं नृपोत्तम

Wahai raja termulia, bahkan Vārāṇasī, Kedāra, Prayāga, Rudranandana, Mahākāla, Sahasrākṣa, dan Śuklatīrtha pun tidak menyamai kemuliaannya.

Verse 5

रवितीर्थस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् । रवितीर्थे हि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व नृपोत्तम

Segala tīrtha lain tidak layak bahkan atas seperenam belas bagian dari pahala Ravitīrtha. Maka, wahai raja termulia, dengarkanlah kisah yang terjadi di Ravitīrtha.

Verse 6

स्नेहात्ते कथयिष्यामि वार्द्धकेनातिपीडितः । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे तपोनिष्ठा महौजसः

Karena kasih kepadamu, meski sangat tersiksa oleh usia tua, akan kuceritakan kisah ini. Hendaklah semua resi—teguh dalam tapa dan besar daya rohaninya—mendengarkan.

Verse 7

श्रुतं मे रुद्रसांनिध्ये नन्दिस्कन्दगणैः सह । पार्वत्या पृष्टः शम्भुश्च रवितीर्थस्य यत्फलम्

Aku telah mendengar, di hadapan Rudra, bersama Nandi, Skanda, dan para gaṇa, bahwa Śambhu—ketika ditanya oleh Pārvatī—menyatakan buah (pahala) Ravitīrtha.

Verse 8

शम्भुना च यदाख्यातं गिरिजायाः ससम्भ्रमम् । तत्सर्वमेकचित्तेन रुद्रोद्गीतं श्रुतं मया

Dan apa pun yang Śambhu jelaskan kepada Girijā dengan penuh hormat—semuanya, yang dilagukan oleh Rudra—telah kudengar dengan hati yang tunggal dan tak terpecah.

Verse 9

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु यत्नेन पाण्डव । दुर्भिक्षोपहता विप्रा नर्मदां तु समाश्रिताः

Itulah yang kini akan kukatakan kepadamu; dengarkan dengan saksama, wahai Pāṇḍava. Dilanda kelaparan, para brāhmaṇa berlindung di tepi Narmadā.

Verse 10

उद्दालको वशिष्ठश्च माण्डव्यो गौतमस्तथा । याज्ञवल्क्योऽथ गर्गश्च शाण्डिल्यो गालवस्तथा

Di sana ada Uddālaka, Vasiṣṭha, Māṇḍavya, dan Gautama; juga Yājñavalkya, Garga, Śāṇḍilya, serta Gālava.

Verse 11

नाचिकेतो विभाण्डश्च वालखिल्यादयस्तथा । शातातपश्च शङ्खश्च जैमिनिर्गोभिलस्तथा

Di sana hadir Nāciketa dan Vibhāṇḍa, juga para Vālakhilya dan lainnya; Śātātapa dan Śaṅkha, serta Jaimini dan Gobhila pula.

Verse 12

जैगीषव्यः शतानीकः सर्व एव समागताः । तीर्थयात्रा कृता तैस्तु नर्मदायाः समन्ततः

Jaigīṣavya dan Śatānīka—bahkan semuanya—berkumpul. Mereka pun menunaikan tīrthayātrā ke seluruh tīrtha di sekeliling Sungai Narmadā.

Verse 13

आदित्येश्वरमायाताः प्रसङ्गादृषिपुंगवाः । वृक्षैः संछादितं शुभ्रं धवतिन्दुकपाटलैः

Terseret oleh alur kisah, para ṛṣi unggul tiba di Ādityeśvara. Mereka menyaksikan wilayah suci yang bercahaya, dinaungi pepohonan dhava, tinduka, dan pāṭala, memancar dengan keindahan mujur.

Verse 14

जम्बीरैरर्जुनैः कुब्जैः शमीकेसरकिंशुकैः । तस्मिंस्तीर्थे महापुण्ये सुगन्धिकुसुमाकुले

Tīrtha yang amat berpahala itu dipenuhi bunga-bunga harum; dihiasi pohon jambīra dan arjuna, juga kubja, śamī, kesara, dan kiṃśuka—menjadikan tanah suci itu laksana untaian wewangian dan kesucian.

Verse 15

पुन्नागनालिकेरैश्च खदिरैः कल्पपादपैः । अनेकश्वापदाकीर्णं मृगमार्जारसंकुलम्

Tempat itu dihiasi punnāga dan pohon kelapa, juga khadira serta pepohonan kalpa yang mengabulkan hasrat; namun rimba itu dipenuhi banyak satwa liar—ramai oleh rusa dan binatang buas yang mengendap.

Verse 16

ऋक्षहस्तिसमाकीर्णं चित्रकैश्चोपशोभितम् । प्रविष्टा ऋषयः सर्वे वने पुष्पसमाकुले

Hutan itu—dipenuhi beruang dan gajah serta dihiasi tanaman citraka—dimasuki oleh semua resi; rimba yang meluap oleh bunga-bunga.

Verse 17

वनान्ते च स्त्रियो दृष्ट्वा रक्ता रक्ताम्बरान्विताः । रक्तमाल्यानुशोभाढ्या रक्तचन्दनचर्चिताः

Di tepi hutan mereka melihat para wanita—merona kemerahan, berselimut busana merah—berhias kalung bunga merah dan diolesi cendana merah.

Verse 18

रक्ताभरणसंयुक्ताः पाशहस्ता भयावहाः । तासां समीपगा दृष्टाः कृष्णजीमूतसन्निभाः

Mereka mengenakan perhiasan merah, memegang jerat di tangan, dan tampak mengerikan. Di dekat mereka terlihat yang lain, gelap laksana awan hujan hitam.

Verse 19

महाकाया भीमवक्त्राः पाशहस्ता भयावहाः । अनावृष्ट्युपमा दृष्टा आतुराः पिङ्गलोचनाः

Mereka bertubuh raksasa, berwajah mengerikan, memegang jerat dan menakutkan—tampak laksana bencana kemarau itu sendiri—gelisah dan tersiksa, bermata kuning kecokelatan yang menyala.

Verse 20

दीर्घजिह्वा करालास्या तीक्ष्णदंष्ट्रा दुरासदा । वृद्धा नारी कुरुश्रेष्ठ दृष्टान्या ऋषिपुंगवैः

Kemudian para resi utama melihat yang lain—seorang perempuan tua, wahai terbaik dari Kuru—berlidah panjang, bermulut menganga mengerikan, bertaring tajam, dan sukar didekati.

Verse 21

ततः समीपगा वृद्धा तस्य वृन्दस्य भारत । स्वाध्यायनिरता विप्रा दृष्टास्तैः पापकर्मभिः

Kemudian, wahai Bhārata, perempuan tua itu mendekati rombongan itu. Para brāhmaṇa yang tekun dalam swādhyāya Weda terlihat oleh para pelaku dosa itu.

Verse 22

ऊचुस्ते तु समूहेन ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान् । अस्माकं स्वामिनः सर्वे तिष्ठन्ते तीर्थमध्यतः । ते प्रस्थाप्या महाभागाः सर्वथैव त्वरान्विताः

Lalu mereka berkata serentak kepada para brāhmaṇa yang teguh dalam tapa: “Semua tuan kami berdiri di tengah-tengah tīrtha. Wahai para mulia, kalian harus segera dikirim ke sana, bagaimanapun juga.”

Verse 23

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सर्वे चैव त्वरान्विताः । जग्मुस्ते नर्मदाकक्षं दृष्ट्वा रेवां द्विजोत्तमाः

Mendengar ucapan mereka, semuanya pun segera bergegas. Para dwija-utama itu pergi ke tepi Narmadā dan di sana menyaksikan Revā, sungai suci itu.

Verse 24

ततः केचित्स्तुवन्त्यन्ये जय देवि नमोऽस्तु ते

Kemudian sebagian mulai memuji-Nya, dan yang lain pun berseru: “Jaya bagi-Mu, wahai Devī—sembah sujud bagi-Mu!”

Verse 25

नमोऽस्तु ते सिद्धगणैर्निषेविते नमोऽस्तु ते सर्वपवित्रमङ्गले । नमोऽस्तु ते विप्रसहस्रसेविते नमोऽस्तु रुद्राङ्गसमुद्भवे वरे

Salam sujud bagi-Mu, yang dilayani oleh rombongan Siddha; salam sujud bagi-Mu, wahai Yang Mahasuci lagi membawa berkah. Salam sujud bagi-Mu, yang dihormati ribuan brāhmaṇa; salam sujud bagi-Mu, wahai Yang Utama, yang lahir dari tubuh Rudra sendiri.

Verse 26

नमोऽस्तु ते सर्वपवित्रपावने नमोऽस्तु ते देवि वरप्रदे शिवे । नमामि ते शीतजले सुखप्रदे सरिद्वरे पापहरे विचित्रिते

Salam sujud kepada-Mu, wahai Penyuci bahkan bagi segala yang suci. Salam sujud kepada-Mu, O Dewi, pemberi anugerah, Śivā yang membawa keberkahan. Aku bersujud kepada-Mu: air-Mu sejuk dan memberi ketenteraman; wahai sungai termulia, penghapus dosa, berhias dengan keajaiban.

Verse 27

अनेकभूतौघसुसेविताङ्गे गन्धर्वयक्षोरगपाविताङ्गे । महागजौघैर्महिषैर्वराहैरापीयसे तोयमहोर्मिमाले

Wahai Engkau yang anggota-anggota-Nya dilayani oleh himpunan makhluk, yang wujud-Nya disucikan oleh Gandharva, Yakṣa, dan Nāga. Kawanan gajah besar, kerbau, dan babi hutan meminum air-Mu; sungguh menakjubkan untaian gelombang-Mu.

Verse 28

नमामि ते सर्ववरे सुखप्रदे विमोचयास्मानघपाशबद्धान्

Aku bersujud kepada-Mu, wahai Pemberi anugerah tertinggi, pemberi kesejahteraan. Bebaskanlah kami yang terikat oleh jerat-jerat dosa.

Verse 29

भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्या यावत्तवाम्भो नहि संश्रयन्ति । स्पृष्टं करैश्चन्द्रमसो रवेश्चेत्तद्देवि दद्यात्परमं पदं तु

Para insan fana mengembara di neraka-neraka selama mereka belum berlindung pada air-Mu. Bila air-Mu—yang tersentuh sinar Bulan dan Matahari—disentuh, maka, wahai Dewi, ia sungguh menganugerahkan kedudukan tertinggi.

Verse 30

अनेकसंसारभयार्दितानां पापैरनेकैरभिवेष्टितानाम् । गतिस्त्वमम्भोजसमानवक्त्रे द्वन्द्वैरनेकैरभिसंवृतानाम्

Bagi mereka yang tersiksa oleh banyak ketakutan dalam samsara, bagi mereka yang terbelit oleh tak terhitung dosa—Engkaulah tempat berlindung, wahai yang berwajah teratai. Bagi mereka yang terkurung oleh banyak pasangan pertentangan, Engkaulah pelindung.

Verse 31

नद्यश्च पूता विमला भवन्ति त्वां देवि सम्प्राप्य न संशयोऽत्र । दुःखातुराणामभयं ददासि शिष्टैरनेकैरभिपूजितासि

Wahai Dewi, sungai-sungai pun menjadi suci dan tanpa noda ketika mencapai-Mu—tiada keraguan akan hal ini. Engkau menganugerahkan keberanian tanpa takut kepada mereka yang tersiksa oleh duka, dan Engkau dipuja oleh banyak orang saleh serta bijaksana.

Verse 32

विण्मूत्रदेहाश्च निमग्नदेहा भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्याः । महाबलध्वस्ततरङ्गभङ्गं जलं न यावत्तव संस्पृशन्ति

Para insan fana—bertubuh najis dan tenggelam dalam kehinaan—mengembara di neraka-neraka selama mereka belum menyentuh air-Mu, yang puncak gelombangnya dihancurkan oleh daya yang maha kuat.

Verse 33

म्लेच्छाः पुलिन्दास्त्वथ यातुधानाः पिबन्ति येऽंभस्तव देवि पुण्यम् । तेऽपि प्रमुच्यन्ति भयाच्च घोरात्किमत्र विप्रा भवपाशभीताः

Wahai Dewi, bahkan mleccha, Pulinda, dan yātudhāna—siapa pun yang meminum air suci-Mu—dibebaskan dari ketakutan yang mengerikan. Maka apakah keajaiban bila para brāhmaṇa yang gentar akan belenggu samsara pun memperoleh pelepasan di sini?

Verse 34

सरांसि नद्यः क्षयमभ्युपेता घोरे युगेऽस्मिन्कलिनावसृष्टे । त्वं भ्राजसे देवि जलौघपूर्णा दिवीव नक्षत्रपथे च गङ्गा

Ketika zaman Kali yang mengerikan ini datang—yang dijatuhkan oleh Kali—dan danau serta sungai merosot, Engkau, wahai Dewi, tetap bersinar, penuh arus air yang melimpah, laksana Gaṅgā surgawi di jalan bintang-bintang.

Verse 35

तव प्रासादाद्वरदे विशिष्टे कालं यथेमं परिपालयित्वा । यास्याम मोक्षं तव सुप्रसादाद्वयं यथा त्वं कुरु नः प्रसादम्

Wahai Dewi pemberi anugerah yang mulia, dengan prasāda-Mu semoga kami menjaga dan menjalani masa ini dengan benar. Dan dengan rahmat-Mu yang agung semoga kami mencapai mokṣa; maka limpahkanlah belas kasih-Mu kepada kami.

Verse 36

त्वामाश्रिता ये शरणं गताश्च गतिस्त्वमम्बेव पितेव पुत्रान् । त्वत्पालिता यावदिमं सुघोरं कालं त्वनावृष्टिहतं क्षिपामः

Wahai Ibu Narmadā, mereka yang berlindung dan datang mencari suaka pada-Mu—Engkaulah satu-satunya tujuan, laksana ibu dan laksana ayah bagi anak-anaknya. Dengan perlindungan-Mu, semoga kami melampaui masa yang amat mengerikan ini, yang dihantam kemarau tanpa hujan.

Verse 37

एवं स्तुता तदा देवी नर्मदा सरितां वरा । प्रत्यक्षा सा परा मूर्तिर्ब्राह्मणानां युधिष्ठिर

Demikian dipuji, Dewi Narmadā—yang terbaik di antara sungai-sungai—wahai Yudhiṣṭhira, menampakkan diri sebagai wujud tertinggi yang nyata di hadapan para brāhmaṇa.

Verse 38

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पठन्ति ये स्तोत्रमिदं नरेन्द्र शृण्वन्ति भक्त्या परया प्रशान्ताः । ते यान्ति रुद्रं वृषसंयुतेन यानेन दिव्याम्बरभूषिताङ्गाः

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: Wahai raja, mereka yang berhati tenteram yang melantunkan kidung pujian ini atau mendengarnya dengan bhakti tertinggi, akan menuju Rudra, diantar oleh kereta ilahi yang ditarik lembu, dengan tubuh berhias busana surgawi.

Verse 39

ये स्तोत्रमेतत्सततं जपन्ति स्नात्वा च तोयेन तु नर्मदायाः । तेभ्योऽन्तकाले सरिदुत्तमेयं गतिं विशुद्धामचिराद्ददाति

Mereka yang senantiasa mengulang stotra ini dan mandi dengan air Narmadā—pada saat ajal, sungai terbaik ini segera menganugerahkan kepada mereka tujuan yang suci dan tersucikan.

Verse 40

प्रातः समुत्थाय तथा शयानो यः कीर्तयेतानुदिनं स्तवेन्द्रम् । देहक्षयं स्वे सलिले ददाति समाश्रयं तस्य महानुभाव

Baik bangun di pagi hari maupun ketika berbaring, siapa pun yang setiap hari melagukan “raja himne” ini—pada saat raga berakhir, wahai Yang Mahamulia (Narmadā), Engkau menganugerahinya perlindungan dalam air-Mu sendiri.

Verse 41

पापैर्विमुक्ता दिवि मोदमानाः सम्भोगिनश्चैव तु नान्यथा च

Terbebas dari dosa, mereka bersukacita di surga, menikmati kenikmatan ilahi—sesungguhnya tiada cara lain selain demikian.

Verse 42

प्रसन्ना नर्मदा देवी स्तोत्रेणानेन भारत । जलेनाप्यायितान् विप्रान् दक्षिणापथवाहिनी

Wahai Bhārata, Dewi Narmadā yang berkenan oleh kidung pujian ini—yang mengalir di jalur selatan—menyegarkan dan menyehatkan para brāhmaṇa dengan airnya.

Verse 43

अमृतत्वं तु वो दद्मि योगिभिर्यन्न गम्यते । दुर्लभं यत्सुरैः सर्वैर्मत्प्रसादाल्लभिष्यथ

“Aku menganugerahkan kepadamu keabadian—yang bahkan para yogin pun tak dapat mencapainya, dan langka bagi semua dewa. Hanya oleh anugerah-Ku engkau akan memperolehnya.”

Verse 44

इति ते ब्राह्मणा राजंल्लब्धा वरमनुत्तमम् । गमिष्यन्तः प्रीतचित्ता ददृशुश्चित्रमद्भुतम्

Demikianlah, wahai Raja, para brāhmaṇa itu—setelah memperoleh anugerah yang tiada banding—berangkat dengan hati bersukacita dan menyaksikan suatu keajaiban yang menakjubkan.

Verse 45

श्रीमार्कण्डेय उवाच । दृष्टास्तैः पुरुषाः पार्थ नर्मदातटसंस्थिताः । स्नानदेवार्चनासक्ताः पञ्च एव महाबलाः

Śrī Mārkaṇḍeya berkata: “Wahai Pārtha, mereka melihat lima lelaki perkasa berdiri di tepi Narmadā, tekun dalam mandi suci dan pemujaan kepada Dewa.”

Verse 46

ते दृष्टा ब्राह्मणैः सर्वैर्वेदवेदाङ्गपारगैः । संपृष्टास्तैर्महाराज यथा तदवधारय

Mereka terlihat oleh para brāhmaṇa semuanya, yang mahir dalam Weda dan Wedaṅga. Wahai Mahārāja, mereka ditanyai oleh para brāhmaṇa itu; pahamilah sebagaimana aku menuturkannya.

Verse 47

विप्रा ऊचुः । वनान्ते स्त्रीयुगं दृष्ट्वा महारौद्रं भयावहम् । वृद्धाश्च पुरुषास्तत्र पाशहस्ता भयावहाः

Para brāhmaṇa berkata: “Di tepi hutan kami melihat sepasang perempuan—sangat garang, mengerikan, dan menakutkan. Di sana juga ada para lelaki tua yang menyeramkan, dengan jerat di tangan mereka.”

Verse 48

दुर्धर्षा दुर्निरीक्ष्याश्च इतश्चेतश्च चञ्चलाः । व्याहरन्तः शुभां वाचं न तत्र गतिरस्ति वै

“Mereka tak tertaklukkan dan bahkan sukar dipandang, bergerak gelisah ke sana kemari. Walau mengucapkan kata-kata yang manis, di sana sungguh tiada jalan keluar.”

Verse 49

अपरस्परयोः सर्वे निरीक्षन्तः पुनःपुनः । तैस्तु यद्वचनं प्रोक्तं तत्सर्वं कथ्यतामिति

Mereka semua saling memandang berulang-ulang, lalu berkata: “Apa pun yang telah mereka ucapkan—ceritakanlah semuanya.”

Verse 50

अस्माकं पुरुषाः पञ्च तिष्ठन्ति तत्र सत्तमाः । ते प्रस्थाप्या महाभागाः सर्वथैव त्वरान्विताः

“Lima orang kami—yang terbaik di antara para mulia—berdiri di sana. Mereka yang beruntung itu hendaknya segera diberangkatkan, dengan segala cara dan dengan cepat.”

Verse 51

अथ ते पुरुषाः पञ्च श्रुत्वा वाक्यमिदं शुभम् । परस्परं निरीक्षन्तो वदन्ति च पुनःपुनः

Maka kelima orang itu, setelah mendengar sabda yang suci dan membawa keberkahan itu, saling memandang dan berulang-ulang berbicara di antara mereka.

Verse 52

क्व ते कस्य कुतो याताः किमुक्तं तैर्भयावहैः

“Di manakah mereka? Milik siapakah mereka, dan dari mana mereka datang? Apa yang dikatakan oleh yang mengerikan itu?”

Verse 53

पुरुषा ऊचुः । तीर्थावगाहनं सर्वैः पूर्वदक्षिणपश्चिमैः । उत्तरैश्च कृतं भक्त्या न पापं तैर्व्यपोहितम्

Orang-orang itu berkata: “Kami semua—yang datang dari timur, selatan, barat, dan utara—telah mandi dengan bhakti di tīrtha ini; namun dosa kami belum tersingkir.”

Verse 54

निष्पापाश्चाथ संजातास्तीर्थस्यास्य प्रभावतः । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे वह्निकालोपमा द्विजाः

“Namun, oleh daya tīrtha ini juga mereka menjadi tanpa dosa. Hendaklah semua ṛṣi mendengar, wahai para dvija yang bercahaya laksana Api dan Kala.”

Verse 55

पातकानि च घोराणि यान्यचिन्त्यानि देहिनाम् । पापिष्ठेन तु चैकेन गुरुदारा निषेविता

“Ada dosa-dosa yang mengerikan, tak terpikirkan bagi makhluk berjasad. Namun seorang yang paling berdosa bahkan menodai istri gurunya.”

Verse 56

हृतं चान्येन मित्रस्वं सुवर्णं च धनं तथा । ब्रह्महत्या महारौद्रा कृता चान्येन पातकम्

Seorang lain merampas milik sahabat—emas dan harta. Seorang lain melakukan dosa amat dahsyat: pembunuhan brāhmaṇa (brahmahatyā).

Verse 57

सुरापानं तु चान्यस्य संजातं चाप्यकामतः । गोवध्या चाप्यकामेन कृता चैकेन पापिना

Seorang lain terjerumus ke dalam dosa meminum arak (surāpāna), meski tanpa sengaja. Dan seorang pendosa, walau tanpa niat, melakukan pembunuhan sapi (govadhā).

Verse 58

अकामतोऽपि सर्वेषां पातकानि नराधिप । ब्राह्मणानां तु ते श्रुत्वा वाक्यं तद्विस्मयान्विताः

Wahai raja, bahkan tanpa niat pun, dosa (pātaka) menimpa semua. Namun ketika mereka mendengar sabda para brāhmaṇa, mereka pun dipenuhi keheranan.

Verse 59

सद्य एव तदा जाताः पापिष्ठा गतकल्मषाः । तीर्थस्यास्य प्रभावेन नर्मदायाः प्रभावतः

Pada saat itu juga, mereka yang dahulu paling berdosa menjadi bebas dari noda—oleh daya tīrtha ini, oleh daya suci Narmadā.

Verse 60

न क्वचित्पातकानां तु प्रवेशश्चात्र जायते । एवं संचित्य ते सर्वे पापिष्ठाश्च परस्परम्

Di sini, dosa-dosa sama sekali tidak mendapat jalan masuk. Maka mereka semua—yang dahulu tenggelam dalam dosa—berkumpul dan saling berbicara.

Verse 61

चित्रभानुः स्मृतस्तैस्तु विचिन्त्य हृदये हरिम् । स्नात्वा रेवाजले पुण्ये तर्पिताः पितृदेवताः

Kemudian mereka mengingat Citrabhānu; dan dengan merenungkan Hari di dalam hati, mereka mandi di air suci Revā serta mempersembahkan tarpaṇa untuk memuaskan para Pitṛ dan para dewa.

Verse 62

नत्वा तु भास्करं देवं हृदि ध्यात्वा जनार्दनम् । प्रदक्षिणं तु तं भक्त्या ज्वलन्तं जातवेदसम्

Setelah bersujud kepada dewa Bhāskara dan bermeditasi pada Janārdana di dalam hati, mereka dengan bhakti melakukan pradakṣiṇa mengelilingi Jātavedas yang menyala-nyala (Api/Sang Surya suci).

Verse 63

पतिताः पाण्डवश्रेष्ठ पापोद्विग्ना महीपते । सात्त्विकीं वासनां कृत्वा त्यक्त्वा रजस्तमस्तथा

Wahai yang terbaik di antara Pāṇḍava, wahai raja—mereka yang telah jatuh dan gelisah oleh dosa, menumbuhkan kecenderungan sāttvika serta menanggalkan rajas dan tamas, sehingga layak meraih pencapaian rohani yang lebih luhur.

Verse 64

हतं तैः पावके सर्वं रेवाया उत्तरे तटे । विमानस्थास्तदा दृष्टा ब्राह्मणैस्ते युधिष्ठिर

Wahai Yudhiṣṭhira—di tepi utara Revā, segala sesuatu dilalap api karena mereka; kemudian para brāhmaṇa melihat mereka (yang telah berubah) duduk di atas vimāna surgawi.

Verse 65

आश्चर्यमतुलं दृष्टमृषिभिर्नर्मदातटे । तदाप्रभृति ते सर्वे रागद्वेषविवर्जिताः

Di tepi Narmadā, para ṛṣi menyaksikan keajaiban yang tiada banding; sejak saat itu, mereka semua terbebas dari rāga dan dveṣa (keterikatan dan kebencian).

Verse 66

रवितीर्थं द्विजा हृष्टाः सेवन्ते मोक्षकाङ्क्षया । तीर्थस्यास्य च यत्पुण्यं तच्छृणुष्व नराधिप

Para brāhmaṇa yang bersukacita mendatangi Ravitīrtha dengan kerinduan akan mokṣa. Wahai raja, dengarkanlah kini pahala suci yang menjadi milik tirtha ini.

Verse 67

पीडितो वृद्धभावेन भक्त्या प्रीतो नरेश्वर । उद्देशं कथयिष्यामि द्विक्रोशाभ्यन्तरे स्थितः

Wahai raja, meski aku tersiksa oleh renta, aku berkenan oleh bhakti-mu. Akan kujelaskan letaknya—berada dalam lingkar dua krośa.

Verse 68

कुरुक्षेत्रं यथा पुण्यं रवितीर्थं श्रुतं मया । ईश्वरेण पुरा ख्यातं षण्मुखस्य नराधिप

Sebagaimana Kurukṣetra suci, demikian pula Ravitīrtha, demikianlah yang kudengar. Wahai raja, dahulu Īśvara memasyhurkannya kepada Ṣaṇmukha (Skanda).

Verse 69

श्रुतं रुद्राच्च तैः सर्वैरहं तत्र समीपगः ईश्वर उवाच । मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते ये व्रजन्ति षडानन । रवितीर्थे कुरुक्षेत्रे तुल्यमेतत्फलं लभेत्

Hal itu didengar oleh mereka semua dari Rudra, sementara aku berdiri dekat di sana. Īśvara bersabda: ‘Wahai Ṣaḍānana, saat gerhana matahari tiba, siapa yang pergi ke Ravitīrtha memperoleh buah yang sama seperti di Kurukṣetra.’

Verse 70

स्नाने दाने तथा जप्ये होमे चैव विशेषतः । कुरुक्षेत्रे समं पुण्यं नात्र कार्या विचारणा

Dalam mandi suci, sedekah, japa, dan terutama homa, pahala di sini setara dengan Kurukṣetra; tiada perlu keraguan sedikit pun.

Verse 71

ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा । रवितीर्थे विशेषेण रेवा पुण्यफलप्रदा

Baik di desa maupun di rimba, Narmadā suci di mana-mana; namun khusus di Ravitīrtha, Revā menganugerahkan buah pahala kebajikan yang agung.

Verse 72

षष्ठ्यां सूर्यदिने भक्त्या व्यतीपाते च वै धृतौ । संक्रान्तौ ग्रहणेऽमायां ये व्रजन्ति जितेन्द्रियाः

Para bhakta yang menaklukkan indria, yang dengan श्रद्धा pergi (ke tirtha) pada tithi keenam, hari Minggu, saat Vyatīpāta dan Dhṛti, pada Saṅkrānti, ketika gerhana, dan pada hari bulan baru—mereka memperoleh pahala yang istimewa.

Verse 73

कामक्रोधैर्विमुक्ताश्च रागद्वेषैस्तथैव च । उपोष्य परया भक्त्या देवस्याग्रे नराधिप

Terbebas dari nafsu dan amarah, serta dari keterikatan dan kebencian, hendaknya seseorang berpuasa dengan bhakti tertinggi di hadapan Sang Dewa, wahai raja.

Verse 74

रात्रौ जागरणं कृत्वा दीपं देवस्य बोधयेत् । कथां वै वैष्णवीं पार्थ वेदाभ्यसनमेव च

Dengan berjaga sepanjang malam, hendaknya ia menghormati Sang Dewa dengan menyalakan pelita; dan, wahai Pārtha, hendaknya ia juga melantunkan kisah suci Vaiṣṇava serta menekuni pembacaan Weda.

Verse 75

ऋग्वेदं वा यजुर्वेदं सामवेदमथर्वणम् । ऋचमेकां जपेद्यस्तु स वेदफलमाप्नुयात्

Entah Ṛgveda, Yajurveda, Sāmaveda, ataupun Atharvaveda—siapa yang melafalkan walau satu ṛc saja, ia meraih buah pahala dari Weda-Weda.

Verse 76

गायत्र्या च चतुर्वेदफलमाप्नोति मानवः । प्रभाते पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः

Dengan japa Gāyatrī, manusia memperoleh buah pahala keempat Veda. Pada waktu fajar hendaknya memuliakan para brāhmaṇa dengan dana makanan dan emas.

Verse 77

भूमिदानेन वस्त्रेण अन्नदानेन शक्तितः । छत्रोपानहशय्यादिगृहदानेन पाण्डव

Wahai Pāṇḍava, dengan berdana tanah, pakaian, dan makanan sesuai kemampuan—serta menyumbangkan payung, alas kaki, ranjang, dan bahkan rumah—seseorang meraih pahala besar.

Verse 78

ग्रामधूर्वहदानेन गजकन्याहयेन च । विद्याशकटदानेन सर्वेषामभयं भवेत्

Dengan mendanakan desa-desa dan hewan pengangkut beban, juga gajah, dayang-dayang, dan kuda; serta menghadiahkan kereta dan sarana ilmu—maka timbullah keberanian tanpa takut bagi semua.

Verse 79

शत्रुश्च मित्रतां याति विषं चैवामृतं भवेत् । ग्रहा भवन्ति सुप्रीताः प्रीतस्तस्य दिवाकरः

Bahkan musuh pun beralih menjadi sahabat, dan racun pun menjadi laksana amṛta. Planet-planet menjadi sangat berkenan; Sang Matahari (Divākara) pun ridha kepadanya.

Verse 80

एतत्ते सर्वमाख्यातं रवितीर्थफलं नृप । ये शृण्वन्ति नरा भक्त्या रवितीर्थफलं शुभम्

Wahai raja, demikianlah telah kujelaskan sepenuhnya kepadamu buah pahala Ravitīrtha. Mereka yang mendengarkan dengan bhakti kisah suci tentang pahala Ravitīrtha ini—

Verse 81

तेऽपि पापविनिर्मुक्ता रविलोके वसन्ति हि । गोदानेन च यत्पुण्यं यत्पुण्यं भृगुदर्शने

Mereka pun, terbebas dari dosa, sungguh berdiam di Surya-loka. Kebajikan yang lahir dari dana sapi, dan kebajikan yang lahir dari memandang Bhagawan Bhṛgu—

Verse 82

केदार उदकं पीत्वा तत्पुण्यं जायते नृणाम् । अब्दमश्वत्थसेवायां तिलपात्रप्रदो भवेत्

Dengan meminum air suci di Kedāra, timbullah kebajikan yang sama bagi manusia. Dan dengan melayani pohon aśvattha selama setahun, seseorang menjadi pemberi bejana yang penuh wijen sebagai dana suci.

Verse 83

तत्फलं समवाप्नोति आदित्येश्वरकीर्तनात् । श्रुते यस्य प्रभावे न जायते यन्नृपात्मज

Wahai pangeran, dengan melantunkan kīrtana Ādityeśvara, seseorang sungguh memperoleh buah yang sama itu. Tentang daya-Nya, bila didengar, hasil itu tidak akan tetap tersembunyi—pasti terwujud.

Verse 84

तत्सर्वं कथयिष्यामि भक्त्या तव महीपते । पापानि च प्रलीयन्ते भिन्नपात्रे यथा जलम्

Wahai penguasa bumi, dengan bhakti akan kukisahkan semuanya kepadamu. Dan dosa-dosa pun luluh—laksana air yang tak dapat tertahan dalam bejana yang retak.

Verse 85

तीर्थस्याभिमुखो नित्यं जायते नात्र संशयः । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं कथितं तव पाण्डव

Ia senantiasa menjadi berpaling menuju tīrtha—tiada keraguan dalam hal ini. Wahai Pāṇḍava, kepadamu telah disampaikan tīrtha yang lebih rahasia daripada yang rahasia.

Verse 86

पापिष्ठानां कृतघ्नानां स्वामिमित्रावघातिनाम् । तीर्थाख्यानं शुभं तेषां गोपितव्यं सदा बुधैः

Dari orang yang paling berdosa—yang tidak tahu berterima kasih dan yang mengkhianati tuan atau sahabat—kisah suci tentang tīrtha yang membawa keberkahan hendaknya selalu disembunyikan oleh para bijaksana.