Adhyaya 4

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततोऽर्णवात्समुत्तीर्य त्रिकूटशिखरे स्थितम् । महाकनकवर्णाभे नानावर्णशिलाचिते

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: Kemudian, setelah menyeberang dan naik dari samudra, aku melihat Beliau berdiri di puncak Trikūṭa—bercahaya laksana emas agung, berhias batu-batu aneka warna.

Verse 2

महाशृङ्गे समासीनं रुद्रकोटिसमन्वितम् । महादेवं महात्मानमीशानमजमव्ययम्

Aku melihat Mahādeva duduk di puncak yang agung, dikelilingi oleh krore-krore Rudra—Mahādeva, Sang Mahātman, Īśāna, yang tak dilahirkan dan tak binasa.

Verse 3

सर्वभूतमयं तात मनुना सह सुव्रत । भूयो ववन्दे चरणौ सर्वदेवनमस्कृतौ

Wahai yang terkasih, wahai yang bertekad suci; bersama Manu aku kembali bersujud pada kedua kaki Tuhan yang meresapi segala makhluk—kaki yang dihormati oleh semua dewa.

Verse 4

। अध्याय

Adhyāya—penanda bab, menunjukkan batas bagian bacaan.

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु मे तात परं कौतूहलं हृदि । जातं तत्कथयस्वेति शृण्वतः सह बान्धवैः

Yudhiṣṭhira bersabda: Wahai ayahanda yang mulia, mendengar hal ini timbul rasa ingin tahu yang besar di hatiku. Mohon kisahkan itu, sementara kami mendengarkan—bersama para kerabatku.

Verse 6

का सा पद्मपलाशाक्षी तमोभूते महार्णवे । योगिवद्भ्रमते नित्यं रुद्रजां स्वां च याब्रवीत्

Siapakah gadis bermata laksana kelopak teratai itu, yang ketika samudra agung menjadi gulita, senantiasa mengembara bagaikan seorang yogin—dan yang menyebut asalnya sebagai putri yang lahir dari Rudra?

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एतमेव मया प्रश्नं पुरा पृष्टो मनुः स्वयम् । तदेव तेऽद्य वक्ष्यामि अबलायाः समुद्भवम्

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: Pertanyaan yang sama pernah kutanyakan dahulu kepada Manu sendiri. Hal itulah yang akan kukatakan kepadamu hari ini—asal-usul sang gadis itu.

Verse 8

व्यतीतायां निशायां तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । ततः प्रभाते विमले सृज्यमानेषु जन्तुषु

Ketika malam Brahmā, Sang Paramēṣṭhin—Tuan tertinggi para makhluk—telah berlalu, maka pada fajar yang suci dan tanpa noda, saat makhluk-makhluk hidup sedang diciptakan,

Verse 9

मनुं प्रणम्य शिरसा पृच्छाम्येतद्युधिष्ठिर । केयं पद्मपलाशाक्षी श्यामा चंद्रनिभानना

Sujud dengan kepala kepada Manu, wahai Yudhiṣṭhira, aku bertanya: Siapakah wanita berkulit gelap ini, bermata laksana kelopak teratai dan berwajah bak rembulan?

Verse 10

एकार्णवे भ्रमत्येका रुद्रजास्मीति वादिनी । सावित्री वेदमाता च ह्यथवा सा सरस्वती

Seorang diri ia mengembara di samudra kosmik yang tunggal, seraya berkata, “Aku lahir dari Rudra.” Mungkinkah ia Sāvitrī, Ibu Weda—atau justru Sarasvatī sendiri?

Verse 11

मन्दाकिनी सरिच्छ्रेष्ठा लक्ष्मीर्वा किमथो उमा । कालरात्रिर्भवेत्साक्षात्प्रकृतिर्वा सुखोचिता

Apakah ia Mandākinī, sungai yang termulia? Ataukah Lakṣmī, atau Umā? Mungkinkah ia Kālārātrī sendiri, atau Prakṛti—hakikat asal yang layak menumbuhkan kesejahteraan?

Verse 12

एतदाचक्ष्व भगवन्का सा ह्यमृतसंभवा । चरत्येकार्णवे घोरे प्रनष्टोरगराक्षसे

Wahai Bhagavan, jelaskanlah: siapakah dia, yang lahir dari amṛta, yang berkelana di samudra tunggal yang mengerikan—tempat para ular dan rākṣasa telah binasa?

Verse 13

मनुरुवाच । शृणु वत्स यथान्यायमस्या वक्ष्यामि संभवम् । यया रुद्रसमुद्भूता या चेयं वरवर्णिनी

Manu berkata: Dengarlah, wahai anak; menurut tata yang semestinya akan kujelaskan asal-usulnya—dia yang muncul dari Rudra, sang wanita berparas paling elok ini.

Verse 14

पुरा शिवः शान्ततनुश्चचार विपुलं तपः । हितार्थं सर्वलोकानामुमया सह शंकरः

Dahulu Śiva yang bertubuh tenteram menjalani tapa yang amat luas; Śaṅkara bersama Umā melaksanakan tapas itu demi kesejahteraan semua loka (dunia).

Verse 15

ऋक्षशैलं समारुह्य तपस्तेपे सुदारुणम् । अदृश्यः सर्वभूतानां सर्वभूतात्मको वशी

Naik ke Ṛkṣaśaila, ia menjalani tapa yang teramat keras; tak terlihat oleh semua makhluk, namun ia Ātman bagi semua makhluk—penguasa yang menundukkan segalanya.

Verse 16

तपतस्तस्य देवस्य स्वेदः समभवत्किल । तं गिरिं प्लावयामास स स्वेदो रुद्रसंभवः

Ketika dewa itu tekun bertapa, sungguh keringat pun timbul darinya; dan keringat itu—lahir dari Rudra—membanjiri gunung itu.

Verse 17

तस्मादासीत्समुद्भूता महापुण्या सरिद्वरा । या सा त्वयार्णवे दृष्टा पद्मपत्रायतेक्षणा

Dari sana muncullah sungai yang amat suci dan utama—dialah yang engkau lihat di samudra, yang bermata panjang laksana helai daun teratai.

Verse 18

स्त्रीरूपं समवस्थाय रुद्रमाराधयत्पुरा । आद्ये कृतयुगे तस्मिन्समानामयुतं नृप

Wahai Raja, pada Kṛta Yuga yang purba itu, dahulu ia mengambil rupa seorang wanita dan memuja Rudra, meneguhkan laku itu selama sepuluh ribu tahun.

Verse 19

ततस्तुष्टो महादेव उमया सह शंकरः । ब्रूहि त्वं तु महाभागे यत्ते मनसि वर्तते

Lalu Mahādeva Śaṅkara, berkenan bersama Umā, bersabda: “Wahai yang amat berbahagia, katakanlah—apakah yang bersemayam dalam hatimu?”

Verse 20

सरिदुवाच । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे । प्रसादात्तव देवेश अक्षयाहं भवे प्रभो

Sang Sungai berkata: “Ketika pralaya tiba dan segala yang bergerak maupun tak bergerak lenyap, oleh anugerah-Mu, wahai Penguasa para dewa, semoga aku tetap tak binasa, wahai Prabhu.”

Verse 21

सरित्सु सागरेष्वेव पर्वतेषु क्षयिष्वपि । तव प्रसादाद्देवेश पुण्या क्षय्या भवे प्रभो

Sekalipun sungai, samudra, dan gunung-gunung pun menyusut dan lenyap, wahai Dewa para dewa; oleh anugerah-Mu, wahai Prabhu, semoga aku tetap suci dan mampu mengikis dosa makhluk.

Verse 22

पापोपपातकैर्युक्ता महापातकिनोऽपि ये । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो भक्त्या स्नात्वा तु शंकर

Mereka yang dipenuhi dosa dan pelanggaran kecil—bahkan para pendosa besar sekalipun—wahai Śaṅkara, dibebaskan dari segala dosa ketika mandi dengan bhakti.

Verse 23

उत्तरे जाह्नवीदेशे महापातकनाशिनी । भवामि दक्षिणे मार्गे यद्येवं सुरपूजिता

Di negeri utara Jāhnavī (Gaṅgā) ia termasyhur sebagai pemusnah dosa besar; demikian pula, bila para dewa memujaku dengan cara ini, semoga aku menjadi demikian di jalan selatan.

Verse 24

स्वर्गादागम्य गंगेति यथा ख्याता क्षितौ विभो । तथा दक्षिणगङ्गेति भवेयं त्रिदशेश्वर

Sebagaimana ia turun dari surga dan di bumi termasyhur sebagai “Gaṅgā”, wahai Yang Mahakuasa; demikian pula, wahai Penguasa para dewa, semoga aku termasyhur sebagai “Gaṅgā Selatan”.

Verse 25

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यल्लभते फलम् । तत्फलं लभते मर्त्यो भक्त्या स्नात्वा महेश्वर

Buah pahala yang diperoleh seseorang dengan mandi di semua tīrtha di bumi—pahala yang sama, wahai Maheśvara, diperoleh seorang fana yang mandi di sini dengan bhakti.

Verse 26

ब्रह्महत्यादिकं पापं यदास्ते संचितं क्वचित् । मासमात्रेण तद्देव क्षयं यात्ववगाहनात्

Wahai Dewa, dosa apa pun—bermula dari brahma-hatyā—yang menumpuk di mana saja, dengan berendam suci (avaghāhana) di sini akan lenyap dalam waktu sebulan saja.

Verse 27

यत्फलं सर्ववेदेषु सर्वयज्ञेषु शंकर । अवगाहेन तत्सर्वं भवत्विति मतिर्मम

Wahai Śaṅkara, buah pahala yang terdapat dalam semua Weda dan semua yajña—semoga semuanya itu teraih melalui avaghāhana (berendam suci) di sini; demikian tekadku.

Verse 28

सर्वदानोपवासेषु सर्वतीर्थावगाहने । तत्फलं मम तोयेन जायतामिति शंकर

Wahai Śaṅkara, semoga buah pahala dari segala dana (sedekah suci) dan upavāsa (puasa), serta dari mandi di semua tīrtha, terbit melalui airku ini.

Verse 29

मम तीरे नरा ये तु अर्चयन्ति महेश्वरम् । ते गतास्तव लोकं स्युरेतदेव भवेच्छिव

Wahai Śiva, mereka yang memuja Maheśvara di tepianku, setelah meninggalkan jasad semoga mencapai loka-Mu; biarlah demikianlah adanya.

Verse 30

मम कूले महेशान उमया सह दैवतैः । वस नित्यं जगन्नाथ एष एव वरो मम

Wahai Maheśāna, bersemayamlah senantiasa di tepianku bersama Umā dan para dewa. Wahai Jagannātha, inilah satu-satunya anugerah yang kumohon.

Verse 31

सुकर्मा वा विकर्मा वा शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः । मृतो जन्तुर्मम जले गच्छतादमरावतीम्

Entah ia berbuat kebajikan atau keburukan—entah ia tenang, terkendali, dan menaklukkan indria—makhluk apa pun yang wafat di airku, semoga ia pergi ke Amarāvatī.

Verse 32

त्रिषु लोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी । भवामि देवदेवेश प्रसन्नो यदि मन्यसे

Wahai Penguasa para dewa, bila Engkau menganggapnya patut dan berkenan, jadikanlah aku termasyhur di tiga dunia sebagai pemusnah dosa-dosa besar.

Verse 33

एतांश्चान्यान्वरान्दिव्यान्प्रार्थितो नृपसत्तम । नर्मदया ततः प्राह प्रसन्नो वृषवाहनः

Wahai raja terbaik, ketika Narmadā memohon anugerah ilahi ini dan yang lainnya, Vṛṣavāhana (Śiva), yang berkenan, lalu bersabda.

Verse 34

श्रीमहेश उवाच । एवं भवतु कल्याणि यत्त्वयोक्तमनिन्दिते । नान्या वरार्हा लोकेषु मुक्त्वा त्वां कमलेक्षणे

Śrī Maheśa bersabda: “Jadilah demikian, wahai yang membawa keberkahan, tepat seperti yang engkau ucapkan, wahai yang tak bercela. Di tiga dunia tiada yang layak menerima anugerah selain engkau, wahai bermata teratai.”

Verse 35

यदैव मम देहात्त्वं समुद्भूता वरानने । तदैव सर्वपापानां मोचिनी त्वं न संशयः

Sejak saat engkau terbit dari tubuh-Ku, wahai yang berwajah elok, sejak saat itu pula engkau adalah pembebas dari segala dosa—tiada keraguan.

Verse 36

कल्पक्षयकरे काले काले घोरे विशेषतः । उत्तरं कूलमाश्रित्य निवसन्ति च ये नराः

Pada masa yang membawa akhir suatu kalpa—terutama pada masa yang mengerikan—mereka yang berlindung di tepi utara dan menetap di sana…

Verse 37

अपि कीटपतङ्गाश्च वृक्षगुल्मलतादयः । आ देहपतनाद्देवि तेऽपि यास्यन्ति सद्गतिम्

Wahai Dewi, bahkan serangga dan burung, juga pepohonan, semak, sulur, dan sejenisnya—hingga tubuh ini jatuh—mereka pun akan mencapai sadgati, tujuan yang mulia.

Verse 38

दक्षिणं कूलमाश्रित्य ये द्विजा धर्मवत्सलाः । आ मृत्योर्निवसिष्यन्ति ते गताः पितृमन्दिरे

Para dwija yang mencintai dharma dan berlindung di tepi selatan akan tinggal di sana hingga ajal; sesudah itu mereka pergi ke Pitṛloka, kediaman para leluhur.

Verse 39

अहं हि तव वाक्येन कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । त्वत्तीरे निवसिष्यामि सदैव ह्युमया समम्

Sungguh, atas sabdamu—dan demi suatu maksud ilahi tertentu—aku akan berdiam di tepi sungaimu, senantiasa bersama Umā.

Verse 40

एवं देवि महादेवि एवमेव न संशयः । ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवरुणैः साध्यैश्च सह विष्णुना

Demikianlah, wahai Dewi, wahai Mahādevī—tepat demikian, tanpa keraguan—bersama Brahmā, Indra, Candra, Varuṇa, para Sādhya, dan juga Viṣṇu.

Verse 41

उत्तरे देवि ते कूले वसिष्यन्ति ममाज्ञया । दक्षिणे पितृभिः सार्द्धं तथान्ये सुरसुन्दरि

Wahai Dewi, di tepi utaramu mereka akan tinggal atas perintah-Ku; di tepi selatan bersama para Pitṛ, dan yang lainnya juga, wahai jelita surgawi.

Verse 42

वसिष्यन्ति मया सार्द्धमेष ते वर उत्तमः । गच्छ गच्छ महाभागे मर्त्यान्पापाद्विमोचय

Mereka akan tinggal bersama-Ku—itulah anugerahmu yang tertinggi. Pergilah, pergilah, wahai yang amat berbahagia, bebaskan manusia fana dari dosa.

Verse 43

सहिता ऋषिसंघैश्च तथा सिद्धसुरासुरैः । एवमुक्ता महादेव उमया सहितो विभुः

Disertai rombongan para Ṛṣi, juga para Siddha, para Deva dan Asura—demikianlah ia disapa—Mahādeva, Tuhan Mahakuasa, hadir bersama Umā.

Verse 44

वन्द्यमानोऽथ मनुना मया चादर्शनं गतः । तेन चैषा महापुण्या महापातकनाशिनी

Kemudian, setelah dipuja dengan hormat oleh Manu dan olehku, beliau lenyap dari pandangan. Karena itu, sungai ini menjadi amat suci, pemusnah dosa-dosa terbesar.

Verse 45

कथिता पृच्छ्यते या ते मा ते भवतु विस्मयः । एषा गंगा महापुण्या त्रिषु लोकेषु विश्रुता

Walau telah diceritakan kepadamu, engkau bertanya lagi—janganlah heran. Inilah Gaṅgā yang maha suci, termasyhur di tiga dunia.

Verse 46

दशाभिः पञ्चभिः स्रोतैः प्लावयन्ती दिशो दश । शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरसा कृता

Dengan lima belas aliran ia membanjiri sepuluh penjuru. Sungai Śoṇa, Mahānadā, dan juga Narmadā dijadikan ‘Surasā’—disucikan secara ilahi.

Verse 47

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च । तमसा विदिशा चैव करभा यमुना तथा

Mandākinī, Daśārṇā, demikian pula Citrakūṭā; serta Tamasā, Vidiśā, Karabhā, dan demikian pula Yamunā.

Verse 48

चित्रोत्पला विपाशा च रञ्जना वालुवाहिनी । ऋक्षपादप्रसूतास्ताः सर्वा वै रुद्रसंभवाः

Citrotpalā, Vipāśā, Raṅjanā, dan Vāluvāvāhinī—sungai-sungai ini, terlahir dari Ṛkṣapāda, semuanya sungguh merupakan perwujudan yang muncul dari Rudra.

Verse 49

सर्वपापहराः पुण्याः सर्वमंगलदाः शिवाः । इत्येतैर्नामभिर्दिव्यैः स्तूयते वेदपारगैः

Mereka suci, penghapus segala dosa, penganugerahan segala keberuntungan, dan sungguh bersifat Śiva; dengan nama-nama ilahi inilah ia dipuji oleh para penguasa Weda.

Verse 50

पुराणज्ञैर्महाभागैराज्यपैः सोमपैस्तथा । इत्येतत्सर्वमाख्यातं महाभाग्यं नरोत्तम

Wahai insan utama, demikianlah seluruh keberuntungan agung ini telah dituturkan—oleh para mulia yang mengetahui Purāṇa, oleh para pelaku persembahan ghee, dan juga oleh para peminum Soma.

Verse 51

मनुनोक्तं पुरा मह्यममृतायाः समुद्भवम् । पुण्यं पवित्रमतुलं रुद्रोद्गीतमिदं शुभम्

Dahulu Manu menuturkan kepadaku bagaimana ia muncul dari Amṛtā: kisah yang suci, menyucikan, tiada banding, dan membawa berkah, yang dilagukan oleh Rudra.

Verse 52

ये नराः कीर्तयिष्यन्ति भक्त्या शृण्वन्ति येऽपि च । प्रातरुत्थाय नामानि दश पञ्च च भारत

Mereka yang melantunkannya dengan bhakti, dan mereka yang juga mendengarkannya—wahai Bhārata—bangun saat fajar, mengucapkan lima belas nama itu,

Verse 53

ते नराः सकलं पुण्यं लभिष्यन्त्यवगाहजम् । विमानेनार्कवर्णेन घण्टाशतनिनादिना

Mereka akan memperoleh seluruh pahala yang lahir dari mandi suci, dan (berangkat) dengan vimāna bercahaya laksana matahari, bergemuruh oleh bunyi seratus lonceng.

Verse 54

त्यक्त्वा मानुष्यकं भावं यास्यन्ति परमां गतिम्

Dengan menanggalkan keadaan sebagai manusia, mereka akan mencapai tujuan tertinggi.