Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 9

Devanagari script

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च भरतर्षभ । काले काले च यो वेत्ति कर्तव्यस्तेन धीमता

Transliteration

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ ca bharatarṣabha | kāle kāle ca yo vetti kartavyastena dhīmatā

Translation

Wahai lembu jantan di antara keturunan Bharata, orang bijaksana ialah dia yang pada waktunya memahami dharma, artha, kāma, dan mokṣa, lalu melaksanakan kewajiban sebagaimana mestinya.

Word by Word

• धर्मम्: dharma
• धर्मम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• अर्थम्: artha (wealth/aim)
• अर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपातः (conjunction)

• कामम्: kāma (desire)
• कामम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपातः

• मोक्षम्: mokṣa (liberation)
• मोक्षम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपातः

• भरतर्षभ: O best of the Bharatas
• भरतर्षभ: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भरत + ऋषभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (भरतानाम् ऋषभः = bull among the Bharatas)

• काले: at (the) time
• काले: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम् (at time)

• काले: at the proper times
• काले: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; पुनरुक्तिः (time after time)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपातः

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (who)

• वेत्ति: knows
• वेत्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (वर्तमान), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• कर्तव्यः: (is) to be done / should be acted upon
• कर्तव्यः: Karta (Predicate/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) → कर्तव्य (कृदन्त-प्रातिपदिक; तव्यत्)
• Form: तव्यत्-प्रत्ययान्तः कृदन्तः (gerundive/obligatory); पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (to be done/fit to be done)

• तेन: by him
• तेन: Kartr-karana (Agent-instrument/कर्ता-करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम् (by him)

• धीमता: by the wise (one)
• धीमता: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: धीमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (wise) — तेन धीमता = by that wise (man)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced: purāṇic narration style within Āvantya/Revā context)

Skanda Dialogue

Listener: Addressed as ‘bharatarṣabha’ (a foremost Bharata)

Visual Art Cues

Scene: The sage instructs with four symbolic emblems representing dharma, artha, kāma, mokṣa arranged in balanced order, indicating ‘right time’ through a sun/moon motif.

Characters & Entities

• Bharatarṣabha (royal listener)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Wisdom is timing: discerning when to pursue duty, prosperity, desire, and liberation without violating dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse sets ethical groundwork; the immediate chapter context proceeds to the Revā–Sāgara-saṅgama (Narmadā’s confluence with the ocean).

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is prescribed here; it emphasizes right discernment and timely performance of one’s proper duties.