Adhyaya 180

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल दशाश्वमेधिकं परम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम्

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: “Kemudian, wahai raja, hendaklah engkau pergi ke Tīrtha Daśāśvamedhika yang tertinggi—berhias segala keutamaan—pemusnah dosa-dosa besar.”

Verse 2

यत्र गत्वा महाराज स्नात्वा सम्पूज्य चेश्वरम् । दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः

Wahai maharaja, setelah pergi ke sana—mandi suci dan memuja Tuhan dengan tata cara yang semestinya—seseorang memperoleh pahala sepuluh yajña Aśvamedha.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । अश्वमेधो महायज्ञो बहुसम्भारदक्षिणः । अशक्यः प्राकृतैः कर्तुं कथं तेषां फलं लभेत्

Yudhiṣṭhira berkata: “Aśvamedha adalah mahāyajña, memerlukan banyak sarana dan dakṣiṇā (persembahan bagi para ṛtvik); orang biasa tak sanggup melaksanakannya. Lalu bagaimana mereka memperoleh buahnya?”

Verse 4

अत्याश्चर्यमिदं तत्त्वं त्वयोक्तं वदता सता । यथा मे जायते श्रद्धा दीर्घायुस्त्वं तथा वद

Wahai resi yang berkata benar, ajaran hakikat yang engkau ucapkan sungguh menakjubkan. Wahai yang berumur panjang, jelaskanlah sedemikian rupa hingga śraddhā (keyakinan suci) tumbuh dalam diriku.

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । इदमाश्चर्यभूतं हि गौर्या पृष्टस्त्रियम्बकः । तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छते निपुणाय वै

Mārkaṇḍeya berkata: “Perkara yang menakjubkan ini dahulu pernah ditanyakan oleh Gaurī kepada Tryambaka (Śiva). Karena engkau bertanya dengan kebijaksanaan, kini akan kujelaskan kepadamu dengan lengkap.”

Verse 6

पुरा वृषस्थो देवेश ह्युमया सह शङ्करः । कदाचित्पर्यटन्पृथिवीं नर्मदातटमाश्रितः

Pada zaman dahulu, Śaṅkara—Īśvara para dewa—bersemayam di atas lembu, bersama Umā; suatu ketika Ia mengembara di bumi dan beristirahat di tepi sungai Narmadā.

Verse 7

दशाश्वमेधिकं तीर्थं दृष्ट्वा देवो महेश्वरः । तीर्थं प्रत्यञ्जलिं बद्ध्वा नमश्चक्रे त्रिलोचनः

Melihat Daśāśvamedhika Tīrtha, Maheśvara yang bermata tiga merangkapkan tangan (añjali) menghadap tīrtha itu dan bersujud penuh bhakti.

Verse 8

कृताञ्जलिपुटं देवं दृष्ट्वा देवीदमब्रवीत्

Melihat Sang Dewa dengan kedua telapak tangan terkatup penuh hormat, Sang Dewi pun mengucapkan kata-kata ini.

Verse 9

देव्युवाच । किमेतद्देवदेवेश चराचरनमस्कृत । प्रह्वनम्राञ्जलिं बद्ध्वा भक्त्या परमया युतः

Sang Dewi bersabda: “Wahai Dewa para dewa, yang dihormati oleh segala yang bergerak dan tak bergerak, apakah ini—engkau berdiri menunduk dengan tangan terkatup, dipenuhi bhakti tertinggi?”

Verse 10

एतदाश्चर्यमतुलं सर्वं कथय मे प्रभो

Wahai Prabhu, ceritakanlah kepadaku sepenuhnya tentang keajaiban yang tiada banding ini.

Verse 11

ईश्वर उवाच । प्रत्यक्षं पश्य तीर्थस्य फलं मा विस्मिता भव । वियत्स्था मे भुविस्थस्य क्षणं देवि स्थिरा भव

Īśvara bersabda: “Lihatlah dengan matamu sendiri buah dari tīrtha ini; jangan tercengang, wahai Devī. Engkau berada di angkasa sementara Aku di bumi; namun, wahai Devī, tetaplah teguh sejenak.”

Verse 12

एवमुक्त्वा तु देवेशो गौरवर्णो द्विजोऽभवत् । क्षुत्क्षामकण्ठो जटिलः शुष्को धमनिसंततः

Setelah berkata demikian, Dewa para dewa menjelma menjadi seorang brāhmaṇa berkulit cerah. Tenggorokannya tampak kering karena lapar; ia berambut gimbal, tubuhnya kurus-kering, dengan urat-urat menonjol.

Verse 13

उपविश्य भुवः पृष्ठे सुस्वरं मन्त्रमुच्चरन् । क्रमप्रियो महादेवो माधुर्येण प्रमोदयन्

Duduk di atas bumi, Mahādewa—yang menyukai tatanan yang benar—melantunkan mantra dengan nada merdu, menggembirakan semua dengan kemanisannya.

Verse 14

श्रुत्वा तां मधुरां वाणीं स्वयं देवेन निर्मिताम् । संभ्रान्ता ब्राह्मणाः सर्वे स्नातुं ये तत्र चागताः

Mendengar suara manis itu—yang diciptakan oleh Sang Dewa sendiri—semua brāhmaṇa yang datang ke sana untuk mandi menjadi terperanjat dan tergugah.

Verse 15

नित्यक्रिया च सर्वेषां विस्मृता श्रुतिविभ्रमात् । तं दृष्ट्वा पठमानं तु क्षुत्पिपासाभिपीडितम्

Karena pendengaran mereka seakan terpesona, semua melupakan upacara harian. Melihat beliau sedang melafalkan—didera lapar dan dahaga—

Verse 16

द्विजोऽन्यमन्त्रयत्कश्चिद्भक्त्या तं भोजनाय वै । प्रसादः क्रियतां ब्रह्मन्भोजनाय गृहे मम

Lalu seorang brāhmaṇa (dvija) dengan bhakti mengundang beliau untuk makan: “Wahai Brahman, berkenanlah menerima prasāda dan jamuan dariku; datanglah ke rumahku untuk santapan.”

Verse 17

अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलाः क्रियाः । सर्वान्कामान्प्रदास्यन्ति प्रीता मेऽद्य पितामहाः

“Hari ini kelahiranku menjadi bermakna; hari ini segala laku dharmaku terpenuhi. Hari ini para leluhurku yang berkenan akan menganugerahkan kepadaku semua yang kuinginkan.”

Verse 18

त्वयि भुक्ते द्विजश्रेष्ठ प्रसीद त्वं ध्रुवं मम । एवमुक्तो महादेवो द्विजरूपधरस्तदा

“Wahai brahmana terbaik, setelah engkau makan, pasti engkau akan berkenan kepadaku.” Demikian diucapkan, Mahādewa—saat itu mengenakan wujud seorang brahmana—

Verse 19

प्रहस्य प्रत्युवाचेदं ब्राह्मणं श्लक्ष्णया गिरा । मया वर्षसहस्रं तु निराहारं तपः कृतम्

Sambil tersenyum, ia menjawab brahmana itu dengan tutur yang lembut: “Selama seribu tahun aku menjalani tapa tanpa makanan.”

Verse 20

इदानीं तु गृहे तस्य करिष्ये द्विजसत्तम । दशभिर्वाजिमेधैश्च येनेष्टं पारणं तथा

“Sekarang, wahai brahmana utama, aku akan melaksanakannya di rumahnya—disertai sepuluh yajña Aśvamedha—sehingga pāraṇa, penutup laku tapa, terlaksana dengan semestinya.”

Verse 21

इत्युक्तो देवदेवेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । उत्तमाङ्गं विधुन्वन्वै जगाम स्वगृहं प्रति

Mendengar sabda Dewa para dewa itu, sang brahmana pun diliputi keheranan; sambil menggelengkan kepala ia kembali menuju rumahnya.

Verse 22

एवं ते बहवो विप्राः प्रत्याख्याते निमन्त्रणे । पुराणार्थमजानन्तो नास्तिका बहवो गताः

Demikianlah, ketika undangan itu ditolak, banyak vipra—tanpa memahami maksud Purāṇa—pergi meninggalkan tempat itu; dan banyak di antara mereka pun jatuh ke dalam sikap nāstika (ingkar).

Verse 23

अथ कश्चिद्द्विजो विद्वान्पुराणार्थस्य तत्त्ववित् । देवं निमन्त्रयामास द्विजरूपधरं शिवम्

Kemudian seorang dwija yang berilmu, yang mengetahui hakikat makna Purana, mengundang Sang Dewa—Śiva yang mengambil rupa seorang brāhmaṇa.

Verse 24

तथैव सोऽपि देवेन प्रोक्तः स प्राह तं पुनः । मनसा चिन्तयित्वा तु पुराणोक्तं द्विजोत्तमः

Sang Dewa pun menegurnya dengan cara yang sama; dan brāhmaṇa terbaik itu, setelah merenungkan ajaran yang dinyatakan dalam Purana, berbicara kepada-Nya kembali.

Verse 25

स्मृतिवेदपुराणेषु यदुक्तं तत्तथा भवेत् । इति निश्चित्य तं विप्रमुवाच प्रहसन्निव

“Apa yang dinyatakan dalam Smṛti, Veda, dan Purāṇa, sungguh demikian adanya.” Setelah menetapkan demikian, Ia berbicara kepada brāhmaṇa itu seakan tersenyum.

Verse 26

भोभो विप्र प्रतीक्षस्व यावदागमनं पुनः । इत्युक्त्वा तु द्विजो गत्वा दशाश्वमेधिकं परम्

“Wahai brāhmaṇa, tunggulah sampai Aku datang kembali.” Setelah berkata demikian, sang dwija pergi menuju tempat tertinggi yang termasyhur oleh pahala sepuluh Aśvamedha.

Verse 27

स्नानं महालम्भनादि कृतं तेन द्विजन्मना । जपं श्राद्धं तथा दानं कृत्वा धर्मानुसारतः

Dwija itu melakukan mandi suci, dimulai dengan upacara agung Mahālambhana; dan sesuai dharma ia pun melaksanakan japa, śrāddha, serta dana (sedekah suci).

Verse 28

संकल्प्य कपिलां तत्र पुराणोक्तविधानतः । समायात्त्वरितं तत्र यत्रासौ तिष्ठते द्विजः

Setelah menetapkan saṅkalpa untuk menganugerahkan sapi kapilā di sana menurut tata cara yang diajarkan dalam Purāṇa, ia segera kembali ke tempat sang brāhmaṇa menanti.

Verse 29

अथागत्य द्विजं प्राह वाजिमेधः कृतो मया । उत्तिष्ठ मे गृहं रम्यं भोजनार्थं हि गम्यताम्

Kemudian ia datang dan berkata kepada sang brāhmaṇa: “Aku telah melaksanakan yajña Aśvamedha. Bangkitlah—marilah ke rumahku yang indah untuk santap.”

Verse 30

इत्युक्तः शङ्करस्तेन ब्राह्मणेनातिविस्मितः । उवाच ब्राह्मणं देव इदानीं त्वमितो गतः

Mendengar ucapan brāhmaṇa itu, Śaṅkara sangat terperanjat. Sang Dewa lalu berkata kepada brāhmaṇa: “Sekarang katakan—dari mana engkau datang ke tempat ini?”

Verse 31

द्विजवर्य कथं चेष्टा दश यज्ञा महाधनाः

“Wahai yang terbaik di antara brāhmaṇa, bagaimana hal ini terlaksana—sepuluh yajña agung yang menuntut kekayaan besar ini?”

Verse 32

द्विज उवाच । न विचारस्त्वया कार्यः कृता यज्ञा न संशयः । यदि वेदाः प्रमाणं तं भुवि देवा द्विजास्तथा

Brāhmaṇa itu berkata: “Engkau tak perlu mempertimbangkannya. Yajña-yajña itu sungguh telah terlaksana—tanpa keraguan. Jika Veda adalah pramāṇa, maka di bumi para dewa dan para brāhmaṇa pun menjadi saksi kebenaran itu.”

Verse 33

दशाश्वमेधिकं तीर्थं तथा सत्यं द्विजोत्तम । यदि वेदपुराणोक्तं वाक्यं निःसंशयं भवेत्

Wahai brahmana terbaik, sungguh benar: ini adalah tīrtha ‘Daśāśvamedhika’, setara dengan sepuluh yajña Aśvamedha, bila sabda yang diucapkan dalam Weda dan Purāṇa diterima tanpa keraguan.

Verse 34

तदा प्राप्तं मया सर्वं नात्र कार्या विचारणा । एवमुक्तस्तु देवेश आस्तिक्यं तस्य चेतसः

Maka aku telah meraih segalanya; di sini tak perlu lagi pertimbangan. Demikian diucapkan, Sang Penguasa para dewa pun menangkap keteguhan śraddhā di dalam hatinya.

Verse 35

विमृश्य बहुभिः किंचिदुत्तरं न प्रपद्यत । जगाम तद्गृहं रम्यं पठन्ब्रह्म सनातनम्

Setelah menimbang dengan berbagai cara, ia tak menemukan jawaban sedikit pun. Lalu ia pergi ke rumah brahmana itu yang elok, sambil melantunkan Brahman yang abadi (mantra suci) di sepanjang jalan.

Verse 36

सम्प्राप्तं तं द्विजं भक्त्या पाद्यार्घ्येण तमर्चयत् । षड्रसं भोजनं तेन दत्तं पश्चाद्यथाविधि

Ketika brahmana itu tiba, ia memujanya dengan bhakti, mempersembahkan pādya (air untuk kaki) dan arghya sebagai penghormatan. Sesudah itu, menurut tata cara, ia menyajikan santapan dengan enam rasa.

Verse 37

ततो भुक्ते महादेवे सर्वदेवमये शिवे । पुष्पवृष्टिः पपाताशु गगनात्तस्य मूर्धनि । तस्यास्तिक्यं तु संलक्ष्य तुष्टः प्रोवाच शङ्करः

Ketika Mahādeva—Śiva yang merangkum seluruh para dewa—telah bersantap, seketika hujan bunga jatuh dari langit ke atas kepalanya. Melihat śraddhā-nya yang tak tergoyahkan, Śaṅkara pun berkenan dan bersabda.

Verse 38

ईश्वर उवाच । किं तेऽद्य क्रियतां ब्रूहि वरदोऽहं द्विजोत्तम । अदेयमपि दास्यामि एकचित्तस्य ते ध्रुवम्

Tuhan bersabda: “Wahai brahmana termulia, katakan apa yang harus Kulakukan bagimu hari ini. Aku pemberi anugerah; bahkan yang biasanya ‘tak layak diberikan’ pun pasti akan Kuberikan kepadamu, karena batinmu terpusat satu.”

Verse 39

ब्राह्मण उवाच । यदि प्रीतोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । अस्मिंस्तीर्थे महादेव स्थातव्यं सर्वदैव हि

Sang brāhmaṇa berkata: “Wahai Dewa, jika Engkau berkenan kepadaku dan jika anugerahku patut diberikan, maka wahai Mahādeva, bersemayamlah untuk selamanya di tīrtha ini.”

Verse 40

उपकाराय देवेश एष मे वर उत्तमः । एवमुक्तस्तु देवेन आरुरोह द्विजोत्तमः

“Wahai Penguasa para dewa, inilah anugerahku yang tertinggi, demi kesejahteraan semua.” Setelah demikian disapa oleh Sang Dewa, brahmana termulia itu pun naik ke vimāna ilahi.

Verse 41

गन्धर्वाप्सरःसम्बाधं विमानं सार्वकामिकम् । पूज्यमानो गतस्तत्र यत्र लोका निरामयाः

Datanglah vimāna pengabul segala hasrat, dipenuhi para Gandharva dan Apsaras. Dihormati dan dipuja, ia pergi ke alam itu, tempat para makhluk bebas dari sakit dan derita.

Verse 42

मार्कण्डेय उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं दृष्ट्वा देवी सुविस्मिता । विस्मयोत्फुल्लनयना पुनः पप्रच्छ शङ्करम्

Mārkaṇḍeya berkata: Melihat keajaiban yang tiada banding ini, Sang Dewi sangat terperangah. Dengan mata terbuka lebar karena takjub, ia kembali bertanya kepada Śaṅkara.

Verse 43

पार्वत्युवाच । कथमेतद्भवेत्सत्यं यत्रेदमसमञ्जसम् । स्नानं कुर्वन्ति बहवो लोका ह्यत्र महेश्वर

Pārvatī berkata: “Bagaimana hal ini dapat benar, padahal tampak begitu membingungkan? Wahai Maheśvara, banyak orang mandi suci di sini.”

Verse 44

तेषां तु स्वर्गगमनं यथैष स्वर्गतिं गतः । कथमेतत्समाचक्ष्व विस्मयः परमो मम

“Kalau begitu, bagaimana orang-orang itu mencapai surga, sebagaimana orang ini telah sampai pada keadaan surgawi? Jelaskanlah kepadaku—keherananku sangat besar.”

Verse 45

एतच्छ्रुत्वा तु देवेशः प्रहसन्प्रत्युवाच ताम् । वेदवाक्ये पुराणार्थे स्मृत्यर्थे द्विजभाषिते

Mendengar itu, Dewa-īśa, Tuhan para dewa, tersenyum lalu menjawabnya—berdasarkan ajaran sabda Weda, maksud Purāṇa, niat Smṛti, dan ucapan para dvija yang bijak.

Verse 46

विस्मयो हि न कर्तव्यो ह्यनुमानं हि तत्तथा । असंभाव्यं हि लोकानां पुराणे यत्प्रगीयते

“Jangan larut dalam keheranan, sebab penalaran pun sejalan dengannya. Apa yang dimasyhurkan dalam Purāṇa kerap tampak mustahil bagi orang kebanyakan.”

Verse 47

यदि पक्षं पुरस्कृत्य लोकाः कुर्वन्ति पार्वति । तस्मान्न सिद्धिरेतेषां भवत्येको न विस्मयः

“Jika orang bertindak dengan mengedepankan sikap berpihak, wahai Pārvatī, maka siddhi (keberhasilan rohani) tidak muncul bagi mereka—tak perlu heran akan hal itu.”

Verse 48

नास्तिका भिन्नमर्यादा ये निश्चयबहिष्कृताः । तेषां सिद्धिर्न विद्येत आस्तिक्याद्भवते ध्रुवम्

Mereka yang nāstika, melanggar batas tata laku dan tersingkir dari keyakinan yang teguh—tiada pencapaian bagi mereka. Dari āstikya, yakni iman pada dharma, keberhasilan pasti muncul.

Verse 49

श्रुत्वाख्यानमिदं देवी ववन्दे तीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्

Setelah mendengar kisah ini, Sang Dewi bersujud kepada tīrtha yang tertinggi itu—suci dan penuh pahala, penghapus segala dosa—yang bersemayam di tepi Narmadā.

Verse 50

मार्कण्डेय उवाच । दशाश्वमेधं राजेन्द्र सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम्

Mārkaṇḍeya bersabda: Wahai raja agung, Daśāśvamedha adalah yang terbaik dari yang terbaik di antara semua tīrtha—tīrtha yang sarat segala keutamaan dan pemusnah dosa-dosa besar.

Verse 51

तत्रागता महाभागा स्नातुकामा सरस्वती । पुण्यानां परमा पुण्या नदीनामुत्तमा नदी

Di sana Sarasvatī yang amat mulia datang, berkehendak untuk mandi suci—yang paling suci di antara segala kesucian, dan sungai tertinggi di antara sungai-sungai.

Verse 52

नाममात्रेण यस्यास्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते । स्नातास्तत्र दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः

Dengan menyebut namanya saja, seseorang terbebas dari segala dosa. Mereka yang mandi di sana pergi ke surga; dan mereka yang wafat di sana menjadi apunarbhava—tak kembali lahir lagi.

Verse 53

दशाश्वमेधे सा राजन्नियता ब्रह्मचारिणी । आराधयित्वा देवेशं परं निर्वाणमागतीः

Di Daśāśvamedha, wahai raja, ia teguh dalam tapa dan brahmacarya; setelah memuja Īśvara para dewa, ia mencapai nirvāṇa tertinggi.

Verse 54

कालुष्यं ब्रह्मसम्भूता संवत्सरसमुद्भवम् । प्रक्षालयितुमायाति दशम्यामाश्विनस्य च

Terlahir dari Brahmā, ia datang pada hari kesepuluh bulan Āśvina untuk membasuh kekotoran yang menumpuk sepanjang tahun.

Verse 55

उपोष्य रजनीं तां तु सम्पूज्य त्रिपुरान्तकम् । राजन्निष्कल्मषा यान्ति श्वोभूते शाश्वतं पदम्

Namun setelah berpuasa sepanjang malam itu dan memuja Tripurāntaka dengan tata yang benar, wahai raja, mereka menjadi tanpa noda; dan saat esok menyingsing, mereka mencapai kediaman abadi.

Verse 56

युधिष्ठिर उवाच । सरस्वती महापुण्या नदीनामुत्तमा नदी श्रीमार्कण्डेय उवाच । राजन्नाश्वयुजे मासि दशम्यां तद्विशिष्यते । पार्थिवेषु च तीर्थे तु सर्वेष्वेव न संशयः

Yudhiṣṭhira berkata: Sarasvatī amat suci, sungai terbaik di antara sungai-sungai. Śrī Mārkaṇḍeya berkata: Wahai raja, pada hari kesepuluh bulan Āśvayuja, laku tīrtha itu menjadi sangat mulia; di antara semua tīrtha di bumi, tanpa ragu.

Verse 57

दशाश्वमेधिके राजन्नित्यं हि दशमी शुभा । विशेषादाश्विने शुक्ला महापातकनाशिनी

Di Daśāśvamedha, wahai raja, tithi Daśamī senantiasa membawa keberkahan; terlebih lagi Daśamī paruh terang bulan Āśvina, yang melenyapkan dosa-dosa paling berat.

Verse 58

तस्या स्नात्वार्चयेद्देवानुपवासपरायणः । श्राद्धं कृत्वा विधानेन पश्चात्सम्पूजयेच्छिवम्

Sesudah mandi di air sucinya, dengan tekun berpuasa hendaklah ia memuja para dewa. Setelah melaksanakan śrāddha menurut tata-aturan, kemudian hendaklah ia menyempurnakan pemujaan kepada Śiva.

Verse 59

तत्रस्थां पूजयेद्देवीं स्नातुकामां सरस्वतीम् । नमो नमस्ते देवेशि ब्रह्मदेहसमुद्भवे

Hendaklah ia memuja Dewi Sarasvatī yang hadir di sana, yang berkehendak untuk mandi, seraya berkata: “Namo namaste, wahai Dewi penguasa para dewa, yang terlahir dari tubuh Brahmā.”

Verse 60

कुरु पापक्षयं देवि संसारान्मां समुद्धर । गन्धधूपैश्च सम्पूज्य ह्यर्चयित्वा पुनःपुनः

“Wahai Dewi, lenyapkanlah dosaku dan angkatlah aku keluar dari saṃsāra.” Dengan persembahan lengkap berupa wewangian dan dupa, hendaklah ia berulang-ulang melakukan arcana dan pemujaan.

Verse 61

दश प्रदक्षिणा दत्त्वा सूत्रेण परिवेष्टयेत् । कपिलां तु ततो विप्रे दद्याद्विगतमत्सरः

“Setelah melakukan sepuluh pradakṣiṇā, kemudian ikatlah (tata-ritus itu) dengan benang suci. Sesudah itu, wahai vipra, tanpa iri hati, berikanlah seekor sapi kapilā kepada seorang brāhmaṇa.”

Verse 62

सर्वलक्षणसम्पन्नां सर्वोपस्करसंयुताम् । दत्त्वा विप्राय कपिलां न शोचति कृताकृते

“Dengan memberikan kepada seorang brāhmaṇa seekor sapi kapilā yang sempurna dengan segala tanda mujur serta dilengkapi seluruh perlengkapan, seseorang tidak lagi bersedih atas yang telah dilakukan maupun yang belum dilakukan.”

Verse 63

पश्चाज्जागरणं कुर्याद्घृतेनाज्वाल्य दीपकम् । पुराणपठनेनैव नृत्यगीतविवादनैः

Sesudah itu hendaklah ia berjaga semalam suntuk, menyalakan pelita dengan ghee; dan menjalani jagaran dengan pembacaan Purāṇa, serta tari bhakti, nyanyian, dan bunyi alat musik suci.

Verse 64

वेदोक्तैश्चैव पूजयेच्छशिशेखरम् । प्रभाते विमले पश्चात्स्नात्वा वै नर्मदाजले

Dan dengan tata cara yang diajarkan dalam Veda, hendaklah ia memuja Śaśiśekhara (Śiva, Sang Bermahkota Bulan). Lalu pada pagi yang suci, setelah mandi di air Sungai Narmadā…

Verse 65

ब्राह्मणान् भोजयेद्भक्त्या शिवभक्तांश्च योगिनः । एवं कृते ततो राजन् सम्यक्तीर्थफलं लभेत्

Dengan bhakti hendaklah ia menjamu para brāhmaṇa, dan juga para yogin yang menjadi bhakta Śiva. Bila demikian dilakukan, wahai Raja, sungguh diperoleh buah ziarah suci secara sempurna.

Verse 66

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेच्छङ्करं नरः । दशाश्वमेधावभृथं लभते पुण्यमुत्तमम्

Di tirtha suci itu, siapa yang mandi lalu memuja Śaṅkara, memperoleh pahala utama setara dengan avabhṛtha-snāna penutup dari sepuluh yajña Aśvamedha.

Verse 67

पूतात्मा तेन पुण्येन रुद्रलोकं स गच्छति । आरूढः परमं यानं कामगं च सुशोभनम्

Disucikan oleh pahala itu, ia pergi ke Rudraloka; menaiki wahana surgawi yang amat indah dan luhur, yang bergerak menurut kehendak.

Verse 68

तत्र दिव्याप्सरोभिस्तु वीज्यमानोऽथ चामरैः । क्रीडते सुचिरं कालं जयशब्दादिमङ्गलैः

Di sana ia diangin-anginkan oleh para apsara ilahi dengan kipas ekor yak; di tengah perayaan suci yang diawali seruan “Jaya!”, ia bersukaria untuk waktu yang amat lama.

Verse 69

ततोऽवतीर्णः कालेन इह राजा भवेद्ध्रुवम् । हस्त्यश्वरथसम्पन्नो महाभोगी परंतपः

Kemudian, setelah turun kembali pada waktunya, ia pasti menjadi raja di dunia ini—berkecukupan gajah, kuda, dan kereta; penikmat kemakmuran yang agung, penakluk musuh.

Verse 70

दशाश्वमेधे यद्दानं दीयते शिवयोगिनाम् । दशाश्वमेधसदृशं भवेत्तन्नात्र संशयः

Sedekah apa pun yang dipersembahkan kepada para yogin Śiva di tīrtha Daśāśvamedha, menjadi setara pahalanya dengan buah yajña Aśvamedha—tanpa keraguan.

Verse 71

सर्वेषामेव यज्ञानामश्वमेधो विशिष्यते । दुर्लभः स्वल्पवित्तानां भूरिशः पापकर्मणाम्

Di antara semua yajña, Aśvamedha adalah yang paling utama. Namun ia sukar diraih oleh yang berharta sedikit, dan pelaksanaannya sangat terhalang bagi mereka yang terbebani perbuatan dosa.

Verse 72

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र दुर्लभोऽपि सुरासुरैः । प्राप्यते स्नानदानेन इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

“Wahai raja yang mulia, di tīrtha itu, bahkan apa yang sukar dicapai oleh para dewa dan asura pun diperoleh melalui mandi suci dan sedekah”—demikian ujar Śaṅkara.

Verse 73

अकामो वा सकामो वा मृतस्तत्र नरेश्वर । देवत्वं प्राप्नुयात्सोऽपि नात्र कार्या विचारणा

Wahai raja manusia, entah tanpa hasrat atau penuh hasrat—siapa pun yang wafat di sana juga memperoleh keilahian; tentang hal ini tiada perlu pertimbangan lagi.

Verse 74

अग्निप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नरोत्तम । अग्निलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्

Wahai insan utama, siapa pun yang memasuki api di tīrtha itu akan berdiam di Loka Agni hingga tiba pralaya, peleburan kosmis makhluk-makhluk.

Verse 75

जलप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नराधिप । ध्यायमानो महादेवं वारुणं लोकमाप्नुयात्

Wahai raja, siapa pun yang memasuki air di tīrtha itu sambil bermeditasi pada Mahādeva akan mencapai Loka Varuṇa.

Verse 76

दशाश्वमेधे यः कश्चिच्छूरवृत्त्या तनुं त्यजेत् । अक्षया नु गतिस्तस्य इत्येवं श्रुतिनोदना

Siapa pun di Daśāśvamedha yang melepaskan tubuhnya dengan tekad seorang pahlawan—baginya tujuan itu sungguh tak binasa; demikianlah dorongan Śruti.

Verse 77

न तां गतिं यान्ति भृगुप्रपातिनो न दण्डिनो नैव च सांख्ययोगिनः । ध्वजाकुले दुन्दुभिशङ्खनादिते क्षणेन यां यान्ति महाहवे मृताः

Tujuan itu tidak dicapai oleh mereka yang jatuh di jurang Bhṛgu, tidak pula oleh pertapa pemegang tongkat, bahkan bukan juga oleh yogin Sāṅkhya; namun mereka yang gugur dalam perang besar, di tengah panji-panji berkibar serta gemuruh genderang dan sangkakala, mencapainya sekejap saja.

Verse 78

यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः । अक्षयांल्लभते लोकान्यदि क्लीबं न भाषते

Seorang pahlawan yang gugur di mana pun ketika dikepung musuh memperoleh alam-alam yang tak binasa—asal ia tidak mengucapkan kata-kata pengecut.

Verse 79

दशाश्वमेधे संन्यासं यः करोति विधानतः । अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकात्कदाचन

Barangsiapa menjalani pelepasan (sannyāsa) di Daśāśvamedha menurut tata-aturan, jalannya tak berbalik; ia tak pernah kembali dari alam Rudra.

Verse 80

दशाश्वमेधे यत्पुण्यं संक्षेपेण युधिष्ठिर । कथितं परया भक्त्या सर्वपापप्रणाशनम्

Wahai Yudhiṣṭhira, pahala suci dari sepuluh Aśvamedha telah dinyatakan di sini secara ringkas dengan bhakti tertinggi; ia memusnahkan segala dosa.

Verse 180

अध्याय

Adhyāya — “Bab (Chapter)”.