शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms

Verse 1

तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव । शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः

Alam semesta ini tersusun dari perwujudan-Nya yang delapan, Sang Dewa para dewa. Seluruh kosmos berdiam dalam Dia yang meliputi segalanya, bagaikan gugusan permata pada seutas benang. Dialah Śarva, Bhava, Rudra, Ugra, Bhīma, dan Paśupati, Tuhan para jiwa yang terikat.

Verse 3

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम् । अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते

Brahmā, Viṣṇu, Rudra, Maheśāna, dan Sadāśiva—itulah wujud-wujud nyata-Nya, yang melaluinya seluruh alam ini meresap. Selain itu ada pula lima penjelmaan lain yang disebut ‘Pañca Brahman’; oleh tubuh-tubuh itu, tiada sesuatu pun di sini yang tidak diliputi.

Verse 5

ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः । ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति

Īśāna, Puruṣa, Aghora, Vāma, dan Sadyojāta—itulah lima wujud Brahman yang termasyhur dari Sang Dewa. Di antaranya, wujud bernama Īśāna adalah yang pertama dan paling luhur; Ia menaungi kṣetrajña, sang pengalam langsung di dalam Prakṛti.

Verse 7

स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति । धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता

Wujud Tuhan sebagai Sthāṇu yang disebut Tatpuruṣa menaungi prinsip tak-terwujud (avyakta) yang menjadi objek pengalaman, sebagai sandaran guṇa. Dan wujud Aghora yang sangat dipuja menaungi buddhi-tattva milik Pinākin (Śiva), yang beranggota delapan mulai dari dharma.

Verse 9

वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः । अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः । मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते

Para pengenal Āgama menyatakan bahwa wujud Mahādeva yang bernama Vāmadeva menaungi prinsip ke-aku-an (ahaṃkāra). Orang bijak juga menegaskan bahwa Śambhu yang bercahaya tak terukur, melalui wujud Sadyojāta, menaungi manas (pikiran).

Verse 11

श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः । त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् । पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः

Para bijak mengetahui ini sebagai aspek ‘Īśā’, kuasa kedaulatan Tuhan yang menaungi pendengaran, ujaran, bunyi, dan ākāśa yang meliputi segalanya. Demikian pula, para ahli ajaran Purāṇa mengenali sebagai aspek ‘Puruṣa’ wujud ilahi Tuhan yang memerintah kulit, tangan, sentuhan, dan prāṇa-vāyu (nafas kehidupan).

Verse 13

चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः । रसनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः

Para bijak menyatakan bahwa wujud ilahi yang menjadi penguasa atas mata dan kaki, serta atas rupa (penampakan) dan api, adalah mūrti bernama Aghorā. Dan mereka mengetahui bahwa mūrti Dewi yang berdaulat, bernama Vāmadevī, menaungi lidah dan anus, serta rasa (cita) dan air—tegak dalam fungsi-fungsi itu.

Verse 15

घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते । मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः

Mereka menyatakan wujud Dewi Yang Mahakuasa bernama Sadyojātā, yang menaungi indra penciuman, alat generatif, keharuman, dan bumi. Lima wujud Sang Dewa patut dipuja dengan sungguh-sungguh oleh para pencari Śreyas, sebab merekalah satu sebab segala kemuliaan sejati.

Verse 17

ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः

Īśāna—Sang Mahādeva—memiliki delapan mūrti yang termasyhur.

Verse 19

भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः । चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका । शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः

Bumi, air, api, angin, eter, Kṣetrajña (Sang Sadar-diri yang bersemayam), matahari, dan bulan—semuanya dipimpin oleh Mahēśa melalui delapan mūrti-Nya yang bermula dari Śarva. Oleh daya Viśvambharā itu, seluruh jagat yang bergerak dan tak bergerak ditopang. Kitab suci menegaskan: inilah mūrti Śārvī, juga bernama “Śiva.”

Verse 21

संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका । भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः । बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी

Ia adalah daya penghidup seluruh jagat, bersifat air. Karena itu ia dipuji sebagai “Bhāvī”, śakti Sang Paramātman yang memanifestasikan wujud. Ia meresapi alam semesta, luar dan dalam, bercahaya mulia dan membawa keberkahan; sebagai Rudrā yang tak binasa, berwujud Roudrī, ia berdiri dalam rupa yang dahsyat.

Verse 23

स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् । औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः । सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका । मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका

Ia menggetarkan prāṇa-vāyu, menopangnya, dan berdenyut sebagai getaran itu sendiri. Karena itu para bijak menyebutnya wujud “Aūgrī”, bentuk garang dari Ugra sang Pencipta. Ia menganugerahkan seluruh ruang, meresapi segalanya, bersifat langit; inilah pula wujud Bhīma, termasyhur sebagai “Bhīmā”, yang memecah belenggu kawanan makhluk.

Verse 25

सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी । मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी । दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया । ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति

Ia adalah daya penguasa dalam semua diri yang berjasad dan penghuni batin di setiap kṣetra. Dialah wujud Paśupati, pemutus ikatan pāśa yang membelenggu paśu. Dengan nama “Divākara” Ia menerangi seluruh jagat; dan wujud Maheśvara yang disebut Īśāna ini meluas serta bersinar di langit.

Verse 27

आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्

Sang Niśākara, bulan yang memancarkan sinar bak amṛta, yang menyuburkan dan menumbuhkan seluruh alam semesta—itulah wujud Mahādeva, dikenal dengan nama “Mahādeva”. Ia adalah wujud kedelapan-Nya, Sang Diri dari Śiva, Paramātman. Maka, melalui wujud-Nya yang meliputi segalanya maupun yang tampak terbatas, seluruh jagat ini bersifat Śiva.

Verse 29

वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् । सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः

Sebagaimana cabang-cabang pohon tumbuh subur ketika akarnya disirami, demikian pula seluruh dunia—sebagai tubuh (wujud nyata) Śiva—berkembang melalui pemujaan kepada Śiva. Orang bijak mengetahui bahwa pemujaan Śiva menganugerahkan keberanian tanpa takut bagi semua, melimpahkan anugerah kepada semua, dan menghadirkan segala macam kebaikan.

Verse 31

यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः । देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः

Sebagaimana seorang ayah bersukacita karena kasih sayang kepada putra, cucu, dan lainnya, demikian pula Śaṅkara berkenan oleh niat baik dan cinta kasih kepada semua makhluk. Jika makhluk berjasad mana pun ditindas atau dibatasi secara tidak adil, maka keburukan itu sungguh dilakukan terhadap Tuhan Aṣṭamūrti sendiri—tanpa keraguan.

Verse 33

अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्

Sembahlah Śiva yang, sebagai Diri dari Aṣṭamūrti, menaungi dan menegakkan alam semesta. Dengan segenap batin berbhakti kepada-Nya, sebab Rudra adalah sebab tertinggi, Pati yang paling utama di balik segalanya.