मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)

Verse 1

स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः

Dari Prasūti, putri Svāyambhuva Manu, lahirlah para Ibu bagi dunia-dunia.

Verse 3

विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् । स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते । सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् । भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत

Brahmā menciptakan Virāj; ia pun menjadi Puruṣa purba, manusia pertama. Dialah yang mula-mula disebut Svāyambhuva Manu. Dewī Śatarūpā, setelah menjalani tapa yang amat sukar, menerima Manu yang termasyhur cemerlang itu sebagai suaminya.

Verse 5

तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत । प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः । आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता

Sesudah itu Śatarūpā melahirkan dua putra—Priyavrata dan Uttānapāda—keduanya unggul di antara mereka yang dianugerahi putra. Ia juga melahirkan dua putri mulia; melalui merekalah garis-garis makhluk ini berkembang: yang satu dikenal sebagai Ākūti, dan yang lain dikenang sebagai Prasūti.

Verse 7

स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः । रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत् । आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् । यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्

Sang Svāyaṃbhuva (Manu) menganugerahkan Prasūti kepada Dakṣa; dan Prajāpati Ruci pun menerima Ākūti. Dari Ākūti, melalui Ruci yang lahir dari pikiran, terlahir sepasang yang suci—Yajña dan Dakṣiṇā—melalui merekalah tatanan serta kelangsungan jagat digerakkan.

Verse 9

चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

Sang Dakṣa memperanakkan dua puluh empat putri—Śraddhā, Lakṣmī, Dhṛti, Puṣṭi, Tuṣṭi, Medhā, Kriyā; juga Buddhi, Lajjā, Vapuḥ, Śānti, Siddhi, dan Kīrti—tiga belas nama ini disebutkan di sini.

Verse 11

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

Demi mengambil istri, Dewa Dharma menerima putri-putri Dakṣa. Dari istri yang termuda lahirlah sebelas putri bermata elok: Khyāti, Satyārtha-Saṃbhūti, Smṛti, Prīti, Kṣamā, Sannati, Anasūyā, Ūrjā, Svāhā, dan Svadhā.

Verse 13

भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः । कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः

Bhṛgu, Śarva, Marīci, Aṅgiras, Pulaha, Kratu, Pulastya, Atri, Vasiṣṭha, Pāvaka, serta para Pitṛ—para resi utama ini mengambil gadis-gadis seperti Khyāti sebagai istri. Dari mereka lahir tiga belas putra, bermula dari Kāma dan berakhir pada Yaśas.

Verse 15

धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः । दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ । निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः । नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः

Dari Dharma lahirlah makhluk-makhluk seperti Śraddhā, yang keturunannya berbuah kebahagiaan yang suci. Namun dalam garis Adharma, melalui Hiṃsā, muncul keturunan berakhir derita seperti Nikṛti dan lainnya; putra-putra mereka pun bertanda sifat tak benar itu. Di antara mereka tidak dikenal istri atau putra yang tertata—semuanya dikenang tanpa aturan dan kendali.

Verse 17

स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः । या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती । भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् । दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः

Demikianlah lahir ciptaan tāmasa, penata dharma. Ia—Satī, putri Dakṣa dan kekasih Rudra—ketika suaminya dicela, meninggalkan raga sebagai Dakṣāyaṇī; sambil mengecam Dakṣa dan istri Dakṣa beserta kerabatnya, ia melepaskannya.

Verse 19

सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः । रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान् । यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया

Ia menampakkan diri dari rahim Menā sebagai putri Himavat, raja gunung. Ketika Rudra memandang Satī itu, ia menciptakan Rudra-Rudra yang tak terhitung, bercahaya setara dengan kemuliaannya sendiri—sebagaimana telah dikisahkan. Demikian pula, Lakṣmī, kekasih Nārāyaṇa, lahir dari Bhṛgu dan Khyāti.

Verse 21

देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ । तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः । स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः । मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत

Ada dua daya ilahi—Dhātṛ dan Vidhātṛ—yang menopang serta mengatur Manvantara. Dari keduanya lahir putra, cucu, dan keturunan berikutnya, ratusan bahkan ribuan jumlahnya. Dalam Manvantara Svāyambhuva, semuanya dianggap termasuk garis Bhārgava. Dari Marīci pun lahir keturunan; Paurṇamāsī melahirkan.

Verse 23

कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः । येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः । स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ । आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्

Dalam garis keturunan itu lahir pula empat putri, dan dari sana muncul keturunan-keturunan mulia. Dalam wangsa mereka terlahir Kaśyapa, termasyhur sebagai ayah banyak putra. Smṛti, istri resi Aṅgirā, sungguh melahirkan dua putra—Āgnīdhra dan Śarabha—serta empat putri.

Verse 25

तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः । पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे । तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः । क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः

Putra-putra dan cucu-cucu mereka yang telah berlalu karena arus waktu berjumlah ribuan. Dari Prīti, istri Pulastya, lahirlah seorang putra bernama Dantogni. Dalam kelahiran terdahulu pada Manvantara Svāyambhuva, ia dikenang sebagai Yogastya. Banyak keturunannya termasyhur dengan sebutan Paulastya. Dan Kṣamā pun melahirkan putra-putra bagi Pulaha sang Prajāpati.

Verse 27

कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः । क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् । नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

Kardama, Suri, dan Sahiṣṇu—tiga orang ini semuanya bercahaya laksana api suci pada zaman Tretā; melalui merekalah garis keturunan itu tegak kokoh. Dari Kratu, istrinya Sannati—yang sepadan dengan Kratu—melahirkan putra-putra. Namun bagi putra-putra itu tidak ada istri maupun keturunan, sebab mereka semua ūrdhva-retas, menahan daya benih melalui tapa brahmacarya.

Verse 29

षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः । अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम् । अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत । कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च

Mereka dikenang sebagai Vālakhilya, berjumlah enam puluh ribu, yang mengelilingi Dewa Surya dan bergerak di hadapannya, di depan pahanya. Anasūyā, istri Atri, melahirkan lima putra Ātreya; dan juga seorang putri bernama Śruti, yang menjadi ibu Śaṅkhapada.

Verse 31

सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः । सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः

Satyanetra dan Havya, Āpomūrti dan Śanaiścara, serta Soma sebagai yang kelima—merekalah lima Ātreya yang dimasyhurkan. Putra-putra dan cucu-cucu para Ātreya yang berhati luhur itu telah berlalu pada Svāyambhuva Manvantara, beratus-ratus bahkan beribu-ribu.

Verse 33

ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे । ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा । रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः । सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः

Dari Ūrjā, tujuh putra lahir bagi Vasiṣṭha. Kakak perempuan mereka adalah Jyāyasī, dan Puṇḍarīkā yang berpinggang ramping juga (lahir). Rajo, Gātra, Ūrdhvabāhu, Savana, Anaya, Sutapā, dan Śukra—merekalah tujuh Saptarṣi yang dikenang.

Verse 35

गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च । इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः । समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः

Demikianlah gotra dan nama para keturunan Vasiṣṭha yang berhati luhur itu telah dimasyhurkan, beserta kaitan dan silsilahnya. Dalam Svāyambhuva Manvantara, tak terhitung arbudā (puluhan juta) bahkan ratusan arbudā telah berlalu. Maka, wahai para dvija, penciptaan dan penyebaran para resi ini hanya dapat diucapkan secara ringkas; merincinya mustahil.

Verse 37

यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः । स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः । पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः । निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः

Api itu, yang berhakikat Rudra dan merupakan putra lahir-dari-pikiran Brahmā, menjadikan Svāhā sebagai kekasihnya. Darinya lahir tiga putra yang berdaya tak terukur: Pāvaka, Pavamāna, dan Śuci—itulah ketiganya. Di antara mereka, api yang timbul dari penggosokan (manthana) disebut Pavamāna, dan api yang lahir dari kilat dikenang sebagai Pāvaka.

Verse 39

सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः । हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः । त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते । एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते

Dia yang menyala dalam Surya disebut Śuci, juga dikenal sebagai Saura. Darinya lahir tiga: Havyavāha, Kavyavāha, dan Saharakṣā. Putra-putra mereka berturut-turut menjadi para Deva, para Pitṛ (leluhur suci), dan para Sura. Anak dan cucu dari garis-garis itu disebut berjumlah empat puluh sembilan (49).

Verse 41

काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः । सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा । सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः । तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्

Mereka tegak dalam tiga jenis karma: kāmya (bertujuan), naimittika (karena sebab tertentu), dan ājasra (rutin). Semuanya patut dikenal sebagai pertapa dan pemegang vrata. Semuanya berhakikat Rudra dan sepenuhnya berserah kepada Rudra. Karena itu, apa pun yang dipersembahkan ke mulut Agni sesungguhnya menjadi persembahan kepada Rudra.

Verse 43

तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः । इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम् । नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन्वक्ष्याम्यतः परम् । यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्

Semua itu dipersembahkan dengan memusatkan niat kepada Rudra; tiada keraguan di sini. Demikianlah ketetapan tentang api- api suci telah diuraikan sebagaimana adanya. Kini, wahai para vipra, tanpa uraian panjang aku akan berbicara tentang para Pitṛ; sebab enam musim adalah kediaman mereka, masing-masing dijaga oleh penguasa yang mengidentifikasi diri dengan tempatnya.

Verse 45

ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा । तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्

Karena itu wahyu Weda menyatakan: “Musim-musim adalah para Pitṛ.” Sebab dari kalian sebagai musim, lahirlah semua makhluk, yang diam maupun yang bergerak. Maka para Pitṛ ini juga disebut ‘Ārtava’, demikian pula terdengar dalam śruti. Demikianlah mereka dipahami sebagai penguasa waktu dan siklus musim.

Verse 47

आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् । आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः । स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते

Di sini, pada tempat pertemuan awan, para Pitṛ yang agung bersemayam dengan kewibawaan mereka sendiri. Pitṛ dikenang dua macam: Āgniṣvātta dan Barhiṣad. Dalam urutan, di kalangan para perumah tangga mereka juga disebut yang tidak berkurban dan yang berkurban. Dari para Pitṛ lahirlah Svadhā, serta dua putri yang termasyhur di dunia-dunia.

Verse 49

मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च । गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्

Menā dan Dharaṇī—oleh keduanya alam semesta ini ditegakkan. Menā adalah putri Āgniṣvātta, dan Dharaṇī putri Barhiṣad. Menā menjadi istri Himavat dan melahirkan Maināka serta Krauñca; juga melahirkan Gaurī dan Gaṅgā—Gaṅgā yang menyucikan karena bersentuhan dengan tubuh Bhava (Śiva).

Verse 51

मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम् । स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् । साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः

Dharani, istri Meru, melahirkan putra bernama Mandara, dipenuhi tumbuhan obat ilahi dan berwujud amat indah. Mandara yang mulia, putra Meru itu, dengan kekuatan tapa, pergi langsung ke kediaman tertinggi Śiva, Sang Śrīkaṇṭha berleher biru.

Verse 53

सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः । वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम् । आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः । स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः

Dharani kembali menjadi ibu dan termasyhur karena tiga puluh putrinya—di antaranya Velā, Niyati, dan yang ketiga Āyati. Āyati dan Niyati menjadi dua istri putra-putra Bhṛgu. Silsilah mereka telah dijelaskan kepadamu sebelumnya pada Svāyambhuva Manvantara.

Verse 55

सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् । सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

Dari Samudra, Velā melahirkan seorang gadis tunggal yang tanpa cela. Namanya Savarṇā, juga termasyhur sebagai Sāmudrī, dan ia menjadi istri Prācīnabarhiṣ. Sāmudrī kemudian melahirkan sepuluh putra bagi Prācīnabarhiṣ; semuanya dikenal sebagai Prācetas dan mahir sepenuhnya dalam ilmu panahan (Dhanurveda).

Verse 57

येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा । त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः । इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् । नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्

Di antara putra-putra Brahmā yang berhati luhur—Dharma dan lainnya—Dakṣa dahulu memperoleh kedudukan sebagai putra pada Manvantara Svāyambhuva; dan karena kutukan Tryambaka (Śiva), ia kembali memperoleh kedudukan itu pada masa sela dalam Manvantara Cākṣuṣa. Demikianlah, wahai para brāhmaṇa, telah kuceritakan urutan kisah para putra Brahmā ini, tidak terlalu singkat dan tidak pula berlebihan panjang.

Verse 59

वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः । क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः । प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः । न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि

Sungguh telah kuuraikan garis-garis keturunan ilahi yang disertai rombongan para dewa—giat dalam upacara suci, kaya keturunan, dan berhias daya-daya agung. Tatanan makhluk yang luas ini bersumber dari para Prajāpati; bahkan dalam ratusan krore tahun pun tak mungkin dihitung sepenuhnya.

Verse 61

राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते । सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ । इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः । पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः

Garis keturunan para raja pun berjalan dalam dua cabang: Sūryavaṃśa (Dinasti Surya) dan Somavaṃśa (Dinasti Soma), yang di bumi dipandang paling penuh kebajikan. Ikṣvāku, Ambarīṣa, Yayāti, Nahuṣa dan lainnya—yang kemasyhuran sucinya didengar di sini—juga lahir dari kedua dinasti itu.

Verse 63

अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता । किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः । किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् । न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्

Ada pula rājaṛṣi lainnya yang dianugerahi beragam keperkasaan. Namun apa buahnya mengulang perkara-perkara purba yang telah dikisahkan, yang tidak membawa jiwa melampaui belenggu? Dan apa gunanya, ketika kisah Sang Īśvara tengah berlangsung, malah menyimpang memuji yang lain di sana-sini? Mengetahui bahwa ujaran demikian tidak disetujui para bijak, aku tidak hendak berbicara panjang lebar.

Verse 65

प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि । सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः

Di sini kisah tentang penciptaan dan lainnya disebut hanya secara selintas, semata untuk menyingkapkan keagungan Sang Īśvara; karena itu hendaknya dipahami dalam konteks itu, beserta uraian yang semestinya.