Shloka 1

Devanagari script

तांतुपाश्वस्थितांप्रह्वांरामस्सम्प्रेक्ष्यमैथिलीम् ।हृदयान्तर्गतंक्रोधव्याहर्तुमुपचक्रमे ।।6.118.1।।

Transliteration

tāṃ tu pārśva-sthitāṃ prahvāṃ rāmaḥ samprekṣya maithilīm | hṛdayāntar-gataṃ krodhaṃ vyāhartum upacakrame ||

Translation

Melihat Maithilī berdiri di sisinya, tunduk dan penuh malu, Rāma pun mulai mengucapkan kemarahan yang tersimpan jauh di dalam hatinya.

Word by Word

• ताम्: her
• ताम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• तु: but
• तु: निपात (contrast)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (contrastive particle)

• पार्श्वस्थिताम्: standing nearby
• पार्श्वस्थिताम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पार्श्व + स्थित (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी/सप्तमी-तत्पुरुषवत् अर्थः (पार्श्वे स्थिता); क्त-प्रत्ययान्त (PPP)

• प्रह्वाम्: modest, bowed
• प्रह्वाम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्रह्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (humble/bowed)

• रामः: Rama
• रामः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सम्प्रेक्ष्य: having observed
• सम्प्रेक्ष्य: पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: सम्+प्र+ईक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund)

• मैथिलीम्: Maithili (Sita)
• मैथिलीम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मैथिली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेष्य (Sita)

• हृदयान्तर्गतम्: hidden within (his) heart
• हृदयान्तर्गतम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हृदय + अन्तर्गत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी/सप्तमी-तत्पुरुषवत् (हृदयान्तरे गतः); क्त-प्रत्ययान्त; विशेषणम् (क्रोधम्)

• क्रोधम्: anger
• क्रोधम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• व्याहर्तुम्: to utter/express
• व्याहर्तुम्: प्रयोजन (Purpose)
• Type: Verb
• Root: वि+आ+हृ (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive)

• उपचक्रमे: began
• उपचक्रमे: क्रिया (Verb/आख्यात)
• Type: Verb
• Root: उप+क्रम् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; उप-उपसर्ग

Context

Observing Mythili who stood near him, Rama started to give expression to what was in his heart.

Characters & Entities

• Rāma
• Sītā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is shown as a difficult governance of emotion: a king must weigh personal feeling against the demands of moral and social order.

What is the narrative situation?

Sītā has been brought near; Rāma, under strain, prepares to speak before the gathered assembly.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s seriousness about royal responsibility, even when it conflicts with private affection.