Shloka 3

लक्ष्मण-प्राणरक्षा:

Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain

Devanagari script

एषरावणवीर्येणलक्ष्मणःपतितोभुविः ।सर्पवच्चेष्टतेवीरोभूमौशोकमुदिरीयन् ।।।।

Transliteration

eṣa rāvaṇa-vīryeṇa lakṣmaṇaḥ patito bhuvi |

sarpavac ceṣṭate vīro bhūmau śokam udīrayan ||

Translation

Dihantam oleh kedahsyatan kekuatan Rāvaṇa, Lakṣmaṇa jatuh tersungkur ke bumi; sang pahlawan menggeliat di tanah bagaikan ular, membangkitkan duka yang mendalam.

Word by Word

• शोणित-आर्द्रम्: wet with blood
• शोणित-आर्द्रम्: विशेषण (कर्मविशेषण / Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: शोणित (प्रातिपदिक) + आर्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (शोणितेन आर्द्रम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; वीरम् इत्यस्य विशेषणम्

• इमम्: this
• इमम्: विशेषण (कर्मविशेषण / Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘वीरम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• वीरम्: hero
• वीरम्: कर्म (कर्म / Object of ‘seeing’)
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• प्राणैः: than (my) life-breaths
• प्राणैः: करण (करणम् / Standard of comparison)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; तुलना/अतिशयार्थे ‘than life’

• प्रियतरम्: dearer
• प्रियतरम्: विशेषण (कर्मविशेषण / Qualifier of ‘वीरम्’)
• Type: Adjective
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तुलनात्मक-रूप (Comparative)

• मम: of me, my
• मम: सम्बन्ध (षष्ठी / Possessor)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन

• पश्यतः: as I see
• पश्यतः: सम्बन्ध (षष्ठी / Genitive absolute-like)
• Type: Verb
• Root: पश् (धातु) → पश्यत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘while I am seeing’

• मम: for me
• मम: सम्बन्ध (षष्ठी / Possessor)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• का: what (kind of)
• का: विशेषण (कर्तृविशेषण / Qualifier of ‘शक्तिः’)
• Type: Adjective
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रश्नवाचक

• शक्तिः: power, ability
• शक्तिः: कर्ता (कर्ता / Subject)
• Type: Noun
• Root: शक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• योद्धुम्: to fight
• योद्धुम्: प्रयोजन (प्रयोजनम् / Purpose)
• Type: Verb
• Root: युध् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (Infinitive)

• पर्याकुल-आत्मनः: of me whose mind is agitated
• पर्याकुल-आत्मनः: विशेषण (षष्ठी-विशेषण / Qualifier of ‘मम’)
• Type: Adjective
• Root: परि-आकुल (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (पर्याकुलः आत्मा यस्य), पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; मम इत्यस्य विशेषणम्

Context

Highly brilliant Hanuman used his intellect and thought to seize the peak of the mountain on which herbs had sprung.

Characters & Entities

• Ravana
• Lakshmana
• Earth/ground (bhūmi)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here highlights compassion and urgent responsibility: when a righteous ally falls, the community must respond swiftly and selflessly to protect life.

What is the narrative situation?

In the battle, Lakshmana has been struck down by Ravana’s power and lies fallen, prompting immediate efforts to save him.

Which character virtue is emphasized?

The implied virtue is loyal concern for a companion in distress—an ethical call to action for Rama’s side.